हे पान यंत्राने भाषांतरित केले आहे
हे भाषांतर अद्याप डॉक्टरांनी तपासलेले नाही. अर्थ बरोबर असावा, पण काही अस्पष्ट वाटल्यास इंग्रजी मूळ वाचा.
इंग्रजी मूळ वाचादम्या (Asthma) हा एक दीर्घकाळ टिकणारा आजार आहे ज्यामध्ये श्वासनलिका सुजतात आणि अरुंद होतात, ज्यामुळे घरघर, खोकला, छातीत जडपणा आणि श्वास घेण्यास त्रास होतो. योग्य इनहेलरच्या (inhaler) मदतीने यावर नियंत्रण ठेवता येते.
ही लक्षणे दिसल्यास ताबडतोब रुग्णालयात जा
- एक संपूर्ण वाक्य बोलता येऊ नये इतका श्वास लागणे
- रिलिव्हर इनहेलरचा (reliever inhaler) उपयोग न होणे, किंवा त्याचा प्रभाव एक-दोन तासात संपणे
- ओठ, जीभ किंवा बोटांची टोके निळसर किंवा γरखा (grey) दिसणे
- श्वास घेण्यासाठी इतका जोर लावावा लागणे की बरगड्यांच्या मध्ये किंवा मानेजवळची त्वचा आत ओढली जाणे
- अटॅकच्या वेळी पंगू वाटणे, गोंधळ उडणे किंवा अतिशय थकवा जाणवणे
- याचा अर्थ तात्काळ रुग्णालयात जाणे किंवा 112 वर फोन करणे असा होतो
In English:
- Being too breathless to complete a full sentence
- The reliever inhaler not helping, or wearing off within an hour or two
- Lips, tongue or fingertips looking blue or grey
- Struggling so hard to breathe that the skin sucks in between the ribs or at the neck
- Drowsiness, confusion or exhaustion during an attack
- These mean go to hospital immediately, or call 112
इशाऱ्याची लक्षणे इंग्रजीतही दिली आहेत, त्यामुळे महत्त्वाची माहिती फक्त भाषांतरावर अवलंबून राहत नाही.
थोडक्यात
दम्यामध्ये (asthma) श्वासनलिका सतत सुजलेल्या आणि संवेदनशील असतात. जेव्हा कशाचीतरी त्यांना जळजळ होते, तेव्हा त्याभोवतीचे स्नायू आखडतात आणि आतील अस्तरावर सूज येऊन कफ तयार होतो, त्यामुळे आत कमी हवा जाते. यामुळेच घरघर आणि श्वास घेण्यास त्रास होतो.
लक्षणे येतात आणि जातात. अटॅकच्या मधल्या काळात अनेक जण पूर्णपणे निरोगी वाटतात, आणि याच कारणामुळे अनेकदा उपचार बंद केले जातात.
दम्या सहसा पूर्णपणे बरा होत नाही, परंतु त्यावर इतके चांगले नियंत्रण ठेवता येते की बहुतेक लोक पूर्णपणे सामान्य जीवन जगतात — ज्यामध्ये उच्च स्तरावर खेळणे देखील समाविष्ट आहे.
वायूप्रदूषण, धूळ आणि धुरामुळे दम्यावर नियंत्रण ठेवणे खूप कठीण होते, जे भारतीय शहरांमध्ये खूप महत्त्वाचे आहे.
लक्षणे
- घरघर (Wheezing) — श्वास सोडताना शिटीसारखा आवाज येणे
- खोकला, जो अनेकदा रात्री किंवा पहाटे जास्त त्रास देतो
- श्वास घेण्यास त्रास होणे
- छातीत आवळल्यासारखे किंवा जड वाटणे
- धूळ, धूर, थंड हवा, तीव्र वास, व्यायाम, परागकण (pollen) किंवा सर्दी यामुळे लक्षणे बळावणे
- खोकला किंवा श्वास घेण्याच्या त्रासामुळे रात्री झोपमोड होणे, हे दम्यावर नियंत्रण नसल्याचे एक महत्त्वाचे लक्षण आहे
कारण काय
- श्वासनलिकेची दीर्घकाळ राहिलेली सूज, ज्यामुळे त्या अतिसंवेदनशील होतात
- एकाच कारणाऐवजी कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि पर्यावरण यांचा एकत्रित परिणाम
- सामान्य कारणांमध्ये घरातील धूळ (dust mites), धूर, वायूप्रदूषण, थंड हवा, परागकण (pollen), तीव्र परफ्यूम, व्यायाम आणि विषाणूचा संसर्ग (viral infections) यांचा समावेश होतो
कोणाला जास्त धोका
- कुटुंबात दम्या (asthma), एक्झामा (eczema) किंवा ॲलर्जीचा इतिहास असणे
- तुम्हाला स्वतःला एक्झामा (eczema) किंवा ॲलर्जीक रिनायटिस (allergic rhinitis) असणे
- धूम्रपान करणे, किंवा इतरांच्या धुराच्या संपर्कात येणे — आईच्या गर्भातील काळासह
- वायूप्रदूषण आणि बायोमास किंवा कचरा जाळणे
- कामाच्या ठिकाणी धूळ, रसायने आणि मैदा (flour) यांच्या संपर्कात येणे
- प्रमाणापेक्षा जास्त वजन असणे
तपासणी आणि निदान
- तुमची लक्षणे आणि आजाराचा इतिहास, हा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे
- स्पायरोमेट्री (Spirometry) — तुम्ही किती हवा बाहेर टाकू शकता आणि किती वेगाने टाकू शकता हे मोजणारी श्वासोच्छवासाची चाचणी
- रिलिव्हर इनहेलर (reliever inhaler) घेतल्यानंतर श्वासोच्छवासाची चाचणी सुधारते का हे तपासणे
- पीक फ्लो मोजमाप (Peak flow readings), जे कधीकधी घरी काही आठवडे नोंदवले जाते
- काही लोकांमध्ये कारणांचा शोध घेण्यासाठी ॲलर्जी चाचणी (Allergy testing)
उपचार
- दम्यावर दोन प्रकारचे उपचार असतात आणि त्यातील फरक समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
- रिलिव्हर इनहेलर (Reliever inhaler), सहसा साल्बुटामाल (salbutamol), लक्षणांच्या वेळी काही मिनिटांत श्वासनलिका मोकळ्या करतो. यामुळे आतील सूज बरी होत नाही.
- प्रिव्हेंटर इनहेलर (Preventer inhaler), ज्यामध्ये सामान्यतः कमी डोसचे स्टिरॉइड (steroid) असते, सूज कमी करते आणि तुम्हाला पूर्णपणे बरे वाटत असतानाही दररोज घेतले जाते. यामुळेच खऱ्या अर्थाने दम्यावर नियंत्रण राहते.
- जर तुम्हाला आठवड्यातून दोनपेक्षा जास्त वेळा रिलिव्हरची गरज भासत असेल, तर तुमच्या दम्यावर नियंत्रण नाही आणि उपचारांमध्ये बदल करण्याची गरज आहे — फक्त जास्त रिलिव्हर वापरू नका.
- इनहेलर क ̄से वापरावे (technique) यावर औषध फुफ्फुसांपर्यंत किती पोहोचेल हे ठरते. करून दाखवण्यास सांगा आणि स्पेसरबद्दल (spacer) विचारणा करा, ज्यामुळे औषध शरीरात बरेच चांगले पोहोचते.
- लक्षणे वाढल्यावर काय करावे हे सांगणारी उपचारांची लेखी योजना (action plan) डॉक्टरांकडून लिहून घ्या.
प्रतिबंध
- प्रिव्हेंटर इनहेलर (preventer inhaler) सांगितल्याप्रमाणे दररोज घ्या, अगदी बरे वाटत असतानाही
- तुमची लक्षणे वाढवणारे घटक ओळखा आणि टाळा — बेडरुममधील गोष्टी, धूळ, धूर, तीव्र वास
- धूम्रपान करू नका आणि तुमचे घर इतरांच्या धुरापासून दूर ठेवा
- प्रदूषण जास्त असलेल्या दिवशी हवेची गुणवत्ता तपासा आणि बाहेर व्यायाम करणे टाळा
- डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार फ्लूची लस (flu vaccination) नियमित घ्या
- तुमचे रिलिव्हर इनहेलर (reliever inhaler) नेहमी तुमच्यासोबत ठेवा
डॉक्टरांना कधी भेटावे?
खोकला जो थांबत नाही, घरघर, किंवा हालचाल करताना श्वास लागणे — विशेषतः रात्री लक्षणांमुळे झोपमोड होत असल्यास डॉक्टरांना दाखवा. अटॅक आल्यास आपत्कालीन परिस्थिती समजा आणि पूर्ण वाक्य बोलता येत नसेल, रिलिव्हर काम करत नसेल, किंवा ओठ आणि बोटांची टोके निळसर दिसत असतील तर ताबडतोब रुग्णालयात जा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
दम्याचे इनहेलर व्यसनाधीन असतात का?
नाही. भारतातील दम्याबद्दलच्या सर्वात हानिकारक गैरसमजांपैಕಿ हा एक आहे. इनहेलरची सवय लागm नाही. ते थेट फुफ्फुसांमध्ये खूप कमी डोस पोहोचवतात, म्हणूनच गोळ्यांच्या तुलनेत त्यांचे दुष्परिणाम खूप कमी होतात. व्यसनाची भीती वाटल्यामुळे इनहेलर टाळणाऱ्या लोकांच्या दम्यावर नियंत्रण राहत नाही आणि त्यांना जास्त वेळा रुग्णालयात जावे लागते.
रिलिव्हर आणि प्रिव्हेंटर इनहेलरमध्ये काय फरक आहे?
रिलिव्हर, जो सहसा निळ्या रंगाचा इनहेलर असतो, लक्षणे असताना काही मिनिटांत श्वासनलिका मोकळी करतो. प्रिव्हेंटर, जो दररोज घेतला जातो, आतील सूज कमी करतो जेणेकरून लक्षणे कमी वेळा जाणवतील. रिलिव्हर तुम्हाला आज मदत करतो; प्रिव्हेंटर तुम्हाला निरोगी ठेवतो.
दम्या पूर्णपणे बरा होऊ शकतो का?
तो सहसा पूर्णपणे बरा होत नाही, परंतु त्यावर इतके चांगले नियंत्रण ठेवता येते की दैनंदिन जीवनावर त्याचा फारसा परिणाम होत नाही. काही मुलांचा दमा वयानुसार बऱ्याच प्रमाणात सुधारतो, जरी तो नंतर पुन्हा होऊ शकतो.
मी दम्यासह व्यायाम करू शकतो का?
होय, आणि तुम्ही केलाच पाहिजे. चांगल्या प्रकारे नियंत्रणात असलेला दमा व्यावसायिक स्तरावरील खेळांसह सर्व प्रकारच्या खेळांसाठी योग्य आहे. जर व्यायामामुळे हमखास लक्षणे उद्भवत असतील, तर तुमच्या डॉक्टरांना सांगा — याचा सहसा असा अर्थ होतो की दम्यावर अधिक चांगले नियंत्रण ठेवण्याची गरज आहे, व्यायाम बंद करण्याची नाही.