हे पान यंत्राने भाषांतरित केले आहे
हे भाषांतर अद्याप डॉक्टरांनी तपासलेले नाही. अर्थ बरोबर असावा, पण काही अस्पष्ट वाटल्यास इंग्रजी मूळ वाचा.
इंग्रजी मूळ वाचाटाइप 2 डायबिटीस हा एक दीर्घकालीन आजार आहे ज्यामध्ये शरीर इंसुलिनचा (Insulin) योग्य वापर करू शकत नाही, ज्यामुळे रक्तातील साखरेचे (शुगरचे) प्रमाण सतत जास्त राहते.
थोडक्यात
इंसुलिन (Insulin) हे एक संप्रेरक (हार्मोण) आहे जे रक्तातील साखर शरीराच्या पेशींमध्ये पोहोचवण्यास मदत करते, जिथे तिचा ऊर्जेसाठी वापर होतो. टाइप 2 डायबिटीसमध्ये शरीराच्या पेशी इंसुलिनला योग्य प्रतिसाद देणे थांबवतात आणि कालांतराने शरीर कमी प्रमाणात इंसुलिन तयार करू लागते.
यामुळे रक्तामध्ये साखर हळूहळू साचू लागते. यावर नियंत्रण ठेवले नाही तर ते हळूहळू रक्ताच्या वाहिन्या, नस (चेतातंतू), डोळे, मूत्रपिंड (किडनी) आणि हृदयाला नुकसान पोहोचवते.
जगात सर्वाधिक डायबिटीसचे रुग्ण असणाऱ्या देशांमध्ये भारताचा समावेश होतो. पाश्चात्य देशांतील लोकांच्या तुलनेत भारतीयांना हा आजार साधारण १० वर्षे आधी होतो आणि अनेकदा कमी वजनातही होतो.
हा आजार हळूहळू वाढतो. अनेक लोकांना कित्येक वर्षे आपल्याला डायबिटीस आहे हे माहितच नसते, म्हणूनच जर तुमच्यात धोकेदायक घटक असतील तर साखरेची तपासणी (स्क्रीनिंग) करणे महत्त्वाचे आहे.
लक्षणे
- नेहमीपेक्षा खूप जास्त तहान लागणे
- वारंवार लघवीला होणे, ज्यामध्ये रात्री जाग येऊन लघवीला जावे लागणे
- खूप जास्त भूक लागणे
- कोणताही प्रयत्न न करता वजन कमी होणे
- थकवा जाणवणे किंवा ताकद कमी वाटणे
- धुसर दिसणे
- जखमा आणि कापलेले हळूहळू भरणे
- वारंवार इन्फेक्शन (संसर्ग) होणे, जसे की त्वचेचे किंवा लघवीचे इन्फेक्शन
- हातांना किंवा पायांना मुंग्या येणे किंवा बधिरपणा येणे
- सुरुवातीच्या वर्षांत अनेक लोकांमध्ये कोणतीही लक्षणे दिसून येत नाहीत
कारण काय
- इंसुलिन रेझिस्टन्स (Insulin resistance) — शरीराच्या पेशी इंसुलिनला योग्य प्रतिसाद देणे थांबवतात
- स्वादुपिंड (Pancreas) द्वारे तयार होणाऱ्या इंसुलिनच्या प्रमाणात हळूहळू घट होणे
- पोटाभोवती जास्त चरबी जमा होणे, ज्यामुळे इंसुलिन रेझिस्टन्स आणखी वाढतो
कोणाला जास्त धोका
- आई-वडील, भाऊ किंवा बहीण यांना डायबिटीस असणे
- वजन जास्त असणे, विशेषतः पोटाभोवती किंवा कमरेभोवती चरबी असणे
- शारीरिक हालचाल किंवा व्यायाम खूप कमी असणे
- दक्षिण आशियाई वंशाचे असणे — इतर लोकसंख्येच्या तुलनेत कमी वजनातही डायबिटीसचा धोका सुरू होतो
- उच्च रक्तदाब (High blood pressure) किंवा कोलेस्ट्रॉलचे (Cholesterol) प्रमाण बिघडलेले असणे
- पूर्वीच्या गरोदरपणात डायबिटीस झालेला असणे, किंवा 4 kg पेक्षा जास्त वजनाचे बाळ होणे
- पॉलिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम (Polycystic ovary syndrome - PCOS)
तपासणी आणि निदान
- फास्टिंग ब्लड शुगर (Fasting blood sugar - उपाशी पोटी साखरेची तपासणी) — दोन वेगवेगळ्या वेळी 126 mg/dL किंवा त्याहून अधिक असल्यास डायबिटीस असण्याचे संकेत मिळतात
- HbA1c — 6.5% किंवा त्याहून अधिक; हे गेल्या तीन महिन्यांतील रक्तातील साखरेची सरासरी दर्शवते
- ओरल ग्लुकोज टॉलरन्स टेस्ट (Oral glucose tolerance test) — ग्लुकोजचे पाणी प्यायल्यानंतर दोन तासांनी 200 mg/dL किंवा त्याहून अधिक असणे
- स्पष्ट लक्षणांसह रँडम ब्लड शुगर (Random blood sugar) 200 mg/dL किंवा त्याहून अधिक असणे
- तुमचे डॉक्टर या निकालांचा आणि लक्षणांचा एकत्र विचार करून निदानाची खात्री करतात, सहसा यासाठी तपासणी पुन्हा करून घेतली जाते.
उपचार
- आहार आणि शारीरिक हालचालींमधील बदल हा या उपचारांचा पाया आहे आणि ते खरोखर प्रभावी ठरतात — सुरुवातीच्या टप्प्यात काही लोकांसाठी फक्त एवढेच बदल पुरेसे असतात.
- डॉक्टर सहसा सर्वात आधी मेतफॉर्मिन (Metformin) हे औषध देतात.
- इतरही अनेक प्रकारच्या गोळ्या उपलब्ध आहेत आणि काही लोकांना इंसुलिनच्या (Insulin) इंजेक्शनची गरज भासते. कोणता पर्याय निवडायचा हे तुमच्या साखरेची पातळी, वजन, मूत्रपिंडाचे (किडनीचे) कार्य, हृदयाचे आरोग्य आणि उपचारांचा खर्च यावर अवलंबून असते.
- औषधांइतकेच नियमित तपासणी करणे महत्त्वाचे आहे: दर तीन ते सहा महिन्यांनी HbA1c तपासणी, सोबत डोळे, पाय, मूत्रपिंड (किडनी), रक्तदाब आणि कोलेस्ट्रॉल यांची वार्षिक तपासणी.
- डायबिटीसचे कोणतेही औषध स्वतःच्या मनाने कधीही बदलू नका किंवा थांबवू नका.
प्रतिबंध
- तुमच्या कमरेचा घेर योग्य प्रमाणात ठेवा — फक्त वजनापेक्षा कमरेचा घेर नियंत्रित ठेवणे जास्त महत्त्वाचे आहे
- आठवड्यातून किमान 150 मिनिटे मध्यम स्वरूपाचा व्यायाम करण्याचे ध्येय ठेवा, जसे की वेगाने चालणे
- रिफाइंड कार्बोहायड्रेट्स — पांढरा भात, मैदा, साखर — ऐवजी अखंड धान्ये, तृणधान्ये (मिल्लेट्स), डाळी आणि भाज्यांचा आहारात समावेश करा
- गोड पेये आणि पॅक केलेले स्नॅक्स (पदार्थ) खाणे कमी करा
- तंबाखूचे कोणत्याही स्वरूपातील सेवन टाळा
- तुमच्यात कोणताही धोकेदायक घटक असल्यास, कोणतीही लक्षणे नसली तरीही रक्तातील साखरेची तपासणी करून घ्या
डॉक्टरांना कधी भेटावे?
जर तुम्हाला खूप तहान लागणे, वारंवार लघवी होणे, विनाकारण वजन कमी होणे किंवा सतत थकवा जाणवणे अशी लक्षणे दिसल्यास डॉक्टरांना दाखवा. जर तुमच्या कुटुंबात डायबिटीसचा इतिहास असेल, उच्च रक्तदाब असेल किंवा कमरेचा घेर जास्त असेल, तर तुम्हाला पूर्णपणे बरे वाटत असले तरीही रक्तातील साखरेची तपासणी करून घ्या.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
डायबिटीसची सुरुवातीची लक्षणे कोणती आहेत?
खूप तहान लागणे, वारंवार लघवीला होणे, अस असामान्य थकवा येणे आणि धुसर दिसणे ही सामान्यतः सुरुवातीची लक्षणे असतात. सुरुवातीच्या काळात अनेक लोकांमध्ये कोणतीही लक्षणे दिसत नाहीत, त्यामुळे रक्ताची तपासणी हाच खात्रीशीर उपाय आहे.
फास्टिंग ब्लड शुगर (उपाशी पोटी साखरेची पातळी) सामान्य किती असावी?
उपाशी पोटी साखरेचे प्रमाण (Fasting blood sugar) 100 mg/dL पेक्षा कमी असणे सामान्य मानले जाते. 100 ते 125 mg/dL हे प्रीडायबिटीस (Prediabetes) दर्शवते, आणि दोन वेगवेगळ्या वेळी 126 mg/dL किंवा त्याहून अधिक असल्यास डायबिटीस असण्याचे संकेत मिळतात.
टाइप 2 डायबिटीस पूर्णपणे बरा (Reverse) होऊ शकतो का?
काही लोक, विशेषतः ज्यांना नुकतेच निदान झाले आहे, ते वजन लक्षणीयरीत्या कमी करून आणि आहार व जीवनशैलीत सतत सकारात्मक बदल करून आपल्या रक्तातील साखर पुन्हा सामान्य पातळीवर आणू शकतात. याला रेमिशन (Remission) म्हणतात. हा संपूर्ण उपचार नाही — हा आजार पुन्हा उद्भवू शकतो, त्यामुळे सतत डॉक्टरांच्या संपर्कात राहणे आवश्यक आहे.
मला डायबिटीस असेल तर भात खाणे पूर्णपणे बंद करावे लागेल का?
तसे आवश्यक नाही. भात पूर्णपणे बंद करण्यापेक्षा तुम्ही तो किती प्रमाणात खाता आणि सोबत काय खाता हे जास्त महत्त्वाचे असते. भाताचे प्रमाण कमी ठेवणे, हातसडीचा किंवा ब्राऊन राईस किंवा तृणधान्ये (मिल्लेट्स) निवडणे आणि सोबत डाळ व भाज्या खाण्यामुळे रक्तातील साखरेवर होणारा परिणाम कमी होतो. आहारतज्ज्ञ (Dietitian) तुम्हाला तुमच्या नेहमीच्या जेवणात याचे नियोजन करण्यास मदत करू शकतात.