हे पान यंत्राने भाषांतरित केले आहे
हे भाषांतर अद्याप डॉक्टरांनी तपासलेले नाही. अर्थ बरोबर असावा, पण काही अस्पष्ट वाटल्यास इंग्रजी मूळ वाचा.
इंग्रजी मूळ वाचाहाय ब्लड प्रेशर म्हणजे तुमच्या रक्ताच्या वाहिन्यांवर (धमन्यांवर) पडणारा रक्ताचा दाब सतत जास्त राहणे. सामान्यतः याची कोणतीही लक्षणे दिसत नाहीत, पण काही वर्षांत यामुळे हृदय, मेंदू, मूत्रपिंड (किडनी) आणि डोळ्यांना नुकसान पोहोचते.
ही लक्षणे दिसल्यास ताबडतोब रुग्णालयात जा
- छातीत दुखणे किंवा छातीवर दडपण येणे
- शरीराच्या एका बाजूला अचानक कमकुवतपणा किंवा बधिरता येणे, किंवा बोलण्यास त्रास होणे
- उलट्या किंवा गोंधळलेल्या स्थितीसह तीव्र डोकेदुखी
- अचानक श्वास घेण्यास त्रास होणे
- अचानक दृष्टी जाणे
In English:
- Chest pain or tightness
- Sudden weakness or numbness on one side of the body, or difficulty speaking
- Severe headache with vomiting or confusion
- Sudden difficulty breathing
- Sudden loss of vision
इशाऱ्याची लक्षणे इंग्रजीतही दिली आहेत, त्यामुळे महत्त्वाची माहिती फक्त भाषांतरावर अवलंबून राहत नाही.
थोडक्यात
ब्लड प्रेशर दोन आकड्यांमध्ये लिहिले जाते, उदाहरणार्थ 120/80 mmHg. वरचा आकडा म्हणजे हृदय धडधडतानाचा दाब. खालचा आकडा म्हणजे दोन धडधडींच्या दरम्यान हृदयाला विश्रांती मिळतानाचा दाब.
योग्य प्रकारे तपासल्यावर एकापेक्षा जास्त वेळा वाचन (रीडिंग) 140/90 mmHg किंवा त्याहून अधिक राहिल्यास हाय ब्लड प्रेशर असल्याचे निदान केले जाते.
याला बऱ्याचदा 'सायलेंट' (शांतपणे होणारा) आजार म्हणतात कारण बहुतेक लोकांना पूर्णपणे सामान्य वाटते. पण याचे नुकसान अनेक वर्षांमध्ये हळूहळू आणि शांतपणे होते.
आनंदाची गोष्ट म्हणजे उपचारांनी हे चांगले नियंत्रणात येते. ब्लड प्रेशर नियंत्रणात ठेवल्यास पक्षाघात (स्ट्रोक/Stroke), हृदयाचा झटका (हार्ट अटॅक/Heart Attack) आणि मूत्रपिंड (किडनी) निकामी होण्याचा धोका खूप कमी होतो.
लक्षणे
- बहुतेक लोकांना कोणतीही लक्षणे दिसत नाहीत — हाच यातील सर्वात मोठा धोका आहे
- बीपी खूप जास्त झाल्यास डोकेदुखी, धाप लागणे किंवा नाकातून रक्त येणे असे त्रास होऊ शकतात
- काही लोकांना अंधुक दिसणे किंवा डोक्यात दबाव जाणवणे असे होऊ शकते
- लक्षणे नेहमीच दिसून येत नसल्यामुळे, ब्लड प्रेशर तपासणे हाच ते जाणून घेण्याचा एकमेव मार्ग आहे
कारण काय
- बहुतेक लोकांमध्ये याचे कोणतेही एक विशिष्ट कारण नसते — याला प्रायमरी किंवा एसेन्शियल हायपरटेंशन (Primary or essential hypertension) म्हणतात, आणि हे अनेक वर्षांमध्ये हळूहळू वाढते
- काही थोड्या लोकांमध्ये हे दुसऱ्या आजारामुळे होते: जसे की किडनीचे आजार, थायरॉईडची समस्या, ऑबस्ट्रक्टिव्ह स्लीप एपनिया (Obstructive sleep apnoea - झोपेत श्वास अडकणे), किडनीच्या रक्ताच्या वाहिन्या अरुंद होणे, किंवा काही औषधांमुळे
कोणाला जास्त धोका
- वय — ४० वर्षांनंतर धोका सतत वाढत जातो
- कुटुंबात हाय ब्लड प्रेशरचा इतिहास असणे
- जास्त मीठ, लोणचे, पापड आणि पॅकेटमधील किंवा प्रक्रिया केलेले अन्न खाणे
- वजन जास्त असणे आणि शारीरिक हालचाल किंवा व्यायाम न करणे
- नियमित दारू पिणे
- धूम्रपान करणे किंवा तंबाखू खाणे
- मधुमेह (Diabetes) आणि दीर्घकाळापासून असणारा किडनीचा आजार
- दीर्घकाळ मानसिक ताण आणि अपुरी झोप
तपासणी आणि निदान
- पाच मिनिटे शांत बसल्यानंतर, वेगवेगळ्या दिवशी पुन्हा पुन्हा ब्लड प्रेशर तपासणे
- घरीच ब्लड प्रेशर तपासणे, ज्यामुळे दवाखान्यात जाण्याच्या भीतीमुळे तात्पुरते वाढणारे बीपी समजण्यास मदत होते
- खात्री होत नसेल अशा प्रकरणांमध्ये २४ तासांचे ॲम्ब्युलेटरी ब्लड प्रेशर मॉनिटरिंग (Ambulatory blood pressure monitoring)
- इतर अवयवांवर परिणाम झाला आहे का आणि इतर काही कारण आहे का हे पाहण्यासाठी रक्त व लघवीच्या चाचण्या, ईसीजी (ECG) आणि कधीकधी इकोकार्डिओग्राम (Echocardiogram)
उपचार
- जीवनशैलीतील बदल सर्वात आधी महत्त्वाचे असतात आणि औषधांसोबतही ते चालू ठेवावे लागतात.
- विविध प्रकारच्या गोळ्या वापरल्या जातात आणि त्या वेगवेगळ्या प्रकारे काम करतात — काही रक्ताच्या वाहिन्यांना शिथिल करतात, काही किडनीला जास्तीचे मीठ आणि पाणी बाहेर काढण्यास मदत करतात, तर काही वाहिन्या अरुंद करणाऱ्या रसायनांना रोखतात. यांना कॅल्शियम चॅनल ब्लॉकर्स (Calcium channel blockers), एसीई इनहिबिटर्स (ACE inhibitors), एआरबी (ARBs) किंवा लघवीचे प्रमाण वाढवणारी औषधे/डाय्युरेटिक्स (Diuretics) म्हटले जाते. बऱ्याच लोकांना एकापेक्षा जास्त गोळ्यांची गरज भासते, आणि ही सामान्य गोष्ट आहे, आजार बिघडल्याचे ते लक्षण नाही.
- ब्लड प्रेशरची औषधे सहसा दीर्घकाळ घ्यावी लागतात. बीपीचे रीडिंग सामान्य आले म्हणून औषधे बंद करू नका — गोळ्यांमुळेच बीपी सामान्य आलेले असते.
- तुमच्या बीपीच्या रीडिंगची घरी नोंद ठेवा आणि डॉक्टरांकडे जाताना ती सोबत घेऊन जा.
प्रतिबंध
- दिवसभरात मीठ ५ ग्रॅमपेक्षा कमी खा — साधारणपणे एक सपाट चमचा, ज्यामध्ये पॅकबंद अन्नातील मिठाचाही समावेश आहे
- ताजी फळे, भाज्या, धान्ये आणि डाळी जास्त खा; तळलेले आणि प्रक्रिया केलेले अन्न कमी करा
- आठवड्यातील बहुतांश दिवस दररोज ३० मिनिटे वेगाने चाला किंवा असाच व्यायाम करा
- योग्य आणि निरोगी वजन मिळवा व ते टिकवून ठेवा
- दारूचे सेवन मर्यादित करा किंवा पूर्णपणे टाळा
- तंबाखूचे सर्व प्रकार पूर्णपणे बंद करा
- वयाच्या ३० व्या वर्षापासून वर्षातून किमान एकदा तुमचे ब्लड प्रेशर नक्की तपासा
डॉक्टरांना कधी भेटावे?
तुम्हाला अगदी बरे वाटत असले तरीही वर्षातून एकदा बीपी तपासा. घरी बीपीचे रीडिंग सतत 140/90 च्या वर येत असल्यास लगेच डॉक्टरांना दाखवा. छातीत दुखणे, शरीराची एक बाजू अचानक कमकुवत होणे, बोलण्यास त्रास होणे, उलटीसह तीव्र डोकेदुखी किंवा अचानक धाप लागणे याकडे तातडीची वैद्यकीय आणीबाणी म्हणून पहा आणि त्वरित रुग्णालयात जा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
सामान्य ब्लड प्रेशर रीडिंग काय असते?
बहुतेक प्रौढ व्यक्तींसाठी साधारण 120/80 mmHg हे सामान्य बीपी मानले जाते. जर बीपीचे रीडिंग सतत 140/90 mmHg किंवा त्याहून अधिक येत असेल, तर ते हाय ब्लड प्रेशर मानून उपचार केले जातात.
माझे बीपी सामान्य झाल्यावर मी बीपीच्या गोळ्या बंद करू शकतो का?
नाही — डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय अजिबात नाही. बहुतांश प्रकरणांमध्ये औषध योग्य प्रकारे काम करत असल्यामुळेच बीपी सामान्य आलेले असते. गोळ्या बंद केल्यास बीपी पुन्हा वाढू शकते, कधीकधी ते खूप वेगाने वाढू शकते.
हाय ब्लड प्रेशरमुळे डोके दुखते का?
सहसा नाही. हाय ब्लड प्रेशर असलेल्या बहुतेक लोकांना कोणतीही लक्षणे जाणवत नाहीत. बीपी अत्यंत जास्त झाल्यासच डोकेदुखी होऊ शकते, त्यामुळे तुम्हाला कसे वाटते यावरून बीपीचा अंदाज लावता येत नाही.
दिवसात किती मीठ खाणे सुरक्षित आहे?
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) मते दिवसाला ५ ग्रॅमपेक्षा कमी म्हणजे सुमारे एक सपाट चमचा मीठ खावे. आपण वरून घालतो त्यापेक्षा जास्त मीठ पॅकबंद अन्न, लोणचे, पापड, फरसाण/नमकीन आणि हॉटेलच्या जेवणात लपलेले असते.