हे पान यंत्राने भाषांतरित केले आहे
हे भाषांतर अद्याप डॉक्टरांनी तपासलेले नाही. अर्थ बरोबर असावा, पण काही अस्पष्ट वाटल्यास इंग्रजी मूळ वाचा.
इंग्रजी मूळ वाचामलेरिया हा एक परजीवीमुळं (parasite) होणारा संसर्ग आहे आणि तो संसर्गित अ‍ॅनोफिलीज डासाच्या (Anopheles mosquito) चावण्याने पसरतो, जो प्रामुख्याने रात्री चावतो. यामुळे थंडी वाजून ताप येतो.
ही लक्षणे दिसल्यास ताबडतोब रुग्णालयात जा
- गोंधळ उडणे, असामान्य पेंगुळलेपण किंवा व्यक्तीला उठवताना त्रास होणे
- फिट्स किंवा झटके येणे
- श्वास घेण्यास त्रास होणे, किंवा खूप वेगाने श्वास घेणे
- खूप कमी लघवी होणे, किंवा चहाच्या किंवा कोलाच्या रंगाची लघवी होणे
- डोळे किंवा त्वचा पिवळी होणे
- नाक किंवा हिरड्यांमधून रक्तस्त्राव होणे
- अशक्तपणाあれमुळे बसता किंवा उभे राहता न येणे
In English:
- Confusion, unusual drowsiness or difficulty waking the person
- Fits or seizures
- Difficulty breathing, or breathing very fast
- Passing very little urine, or urine the colour of tea or cola
- Yellow eyes or skin
- Bleeding from the nose or gums
- Being unable to sit or stand from weakness
इशाऱ्याची लक्षणे इंग्रजीतही दिली आहेत, त्यामुळे महत्त्वाची माहिती फक्त भाषांतरावर अवलंबून राहत नाही.
थोडक्यात
मलेरिया हा प्लाझमोडियम (Plasmodium) नावाच्या परजीवीमुळे होतो. जेव्हा तुम्हाला संसर्गित मादी अ‍ॅनोफिलीज डास (Anopheles mosquito) चावतो तेव्हा हा पसरतो. डेंग्यूच्या डासापेक्षा हा डास संध्याकाळपासून ते पहाटेपर्यंत प्रामुख्याने रात्री चावतो.
हा परजीवी यकृतात (liver) वाढतो आणि नंतर लाल रक्तपेशींना (red blood cells) संसर्ग करतो. जेव्हा त्या पेशी फुटतात, तेव्हा ताप आणि थंडी वाजते — म्हणूनच मलेरियाचा ताप सतत राहण्यापेक्षा अनेकदा लाटांसारखा (waves) येतो.
भारतात बहुतांश केसेसमध्ये दोन प्रकार आढळतात. प्लाझमोडियम व्हायव्हॅक्स (Plasmodium vivax) हा जास्त सामान्य आहे आणि पूर्ण उपचार न केल्यास महिनाभरानंतर पुन्हा उद्भवू शकतो. प्लाझमोडियम फॅल्सीपेरम (Plasmodium falciparum) कमी सामान्य आहे परंतु यामुळे बहुतांश गंभीर आजार आणि मृत्यू होतात.
सरकारी आरोग्य केंद्रांवर चाचणी आणि उपचार मोफत आहेत. मलेरिया बरा होऊ शकतो, आणि लवकर उपचार केल्यास सामान्यतः तो पूर्णपणे बरा होतो.
लक्षणे
- ताप, ज्यामध्ये अनेकदा थंडी वाजून कापरं भरतं आणि नंतर खूप घाम येतो
- काही लोकांमध्ये हा ताप दर दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या दिवशी चक्राकार पद्धतीने येतो
- डोकेदुखी आणि अंगदुखी
- मळमळणे किंवा उलट्या होणे
- अति थकवा आणि अशक्तपणा
- भूक न लागणे
- त्वचा पांढरट होणे आणि आजार जास्त काळ राहिल्यास हलकी कावीळ होणे
कारण काय
- प्लाझमोडियम परजीवींचा (Plasmodium parasites) संसर्ग, भारतात बहुतांश वेळा पी. व्हायव्हॅक्स (P. vivax) किंवा पी. फॅल्सीपेरम (P. falciparum) मुळे होतो
- संसर्गित मादी अ‍ॅनोफिलीज डासाच्या (Anopheles mosquito) चावण्याने पसरतो, जो प्रामुख्याने संध्याकाळपासून पहाटेपर्यंत चावतो
- हे डास तळी, खड्डे आणि शेतात साचलेल्या किंवा मंद वाहणाऱ्या पाण्यात अंडी घालतात
- हा स्पर्श, खोकल्यामुळे किंवा अन्न वाटून खाण्यामुळे एका व्यक्तीमधून दुसऱ्या व्यक्तीमध्ये पसरत नाही
कोणाला जास्त धोका
- मलेरिया सामान्य असलेल्या भागात राहणे किंवा तेथे प्रवास करणे
- पावसाळा आणि त्यानंतरचे महिने
- मच्छरदाणी किंवा डास प्रतिबंधक क्रीम (repellent) वापर न करता झोपणे
- गर्भारपण, ज्यामुळे गंभीर मलेरियाचा धोका वाढतो
- लहान मुले आणि प्रतिकारशक्ती कमी असलेले लोक
तपासणी आणि निदान
- रॅपिड डायग्नोस्टिक टेस्ट (RDT) — बोटाला सुई टोचून केलेली चाचणी जी सुमारे २० मिनिटांत निकाल देते
- ब्लड स्मियर मायक्रोस्कोपी (Blood smear microscopy) — रक्ताचा थेंब सूक्ष्मदर्शकाखाली तपासला जातो, ज्यामुळे कोणती जात (species) आहे आणि संसर्ग किती तीव्र आहे हे देखील समजते
- संपूर्ण रक्त मोजणी (Complete blood count), ज्यामध्ये अनेकदा प्लेटलेट्स कमी असणे आणि रक्ताची कमतरता (anaemia) दिसून येते
- रॅपिड टेस्ट आणि मायक्रोस्कोपी दोन्ही सरकारी केंद्रांवर मोफत उपलब्ध आहेत
उपचार
- मलेरियावरील औषधे, जी तुम्हाला संसर्गाचा कोणता प्रकार आहे आणि आजार किती गंभीर आहे यानुसार निवडली जातात. म्हणूनच संसर्गाचा प्रकार ओळखणे महत्त्वाचे आहे.
- राष्ट्रीय व्हेक्टर बॉर्न् डिसीज कंट्रोल प्रोग्राम (National Center for Vector Borne Diseases Control) अंतर्गत सरकारी आरोग्य केंद्रांवर उपचार मोफत आहेत.
- पी. व्हायव्हॅक्स (P. vivax) साठी यकृतात विश्रांती घेतलेले परजीवी नष्ट करण्यासाठी औषधांचा अतिरिक्त कोर्स आवश्यक असतो, अन्यथा तो आठवडे किंवा महिन्यांनी पुन्हा उद्भवतो. हा भाग बऱ्याचदा वगळला जातो आणि मलेरिया परत येण्याचे हे सर्वात सामान्य कारण आहे.
- गंभीर मलेरिया ही वैद्यकीय आणीबाणी (medical emergency) आहे ज्यावर रुग्णालयात इंजेक्शनच्या औषधांनी उपचार केले जातात.
- ताप उतरल्यानंतरही, सांगितलेला औषधांचा संपूर्ण कोर्स पूर्ण करा.
प्रतिबंध
- मच्छरदाणीखाली झोपा, शक्यतो कीटकनाशक-प्रक्रिया केलेली (insecticide-treated) मच्छरदाणी वापरा — हा डास रात्री चावतो
- संध्याकाळी आणि रात्री डास प्रतिबंधक क्रीम (repellent) वापरा आणि पूर्ण अंग झाकणारे कपडे घाला
- खिडक्या आणि दरवाजांना जाळी बसवा
- घराभोवती साचलेले पाणी काढून टाका किंवा झाकून ठेवा
- स्थानिक फवारणी कार्यक्रमांना सहकार्य करा
- जर तुम्ही उच्च-धोक्याच्या भागात प्रवास करत असाल, तर जाण्यापूर्वी डॉक्टरांना प्रतिबंधक औषधांबद्दल (preventive medicine) विचारणा करा
डॉक्टरांना कधी भेटावे?
थंडी वाजून येणाऱ्या कोणत्याही तापासाठी, विशेषतः पावसाळ्यात किंवा त्यानंतर किंवा मलेरियाच्या भागातून प्रवास केल्यानंतर त्याच दिवशी रक्ताची चाचणी करून घ्या. जर गोंधळ उडाला, पेंगुळलेपण आले, फिट आली, श्वास घेण्यास त्रास झाला, खूप कमी लघवी झाली, किंवा डोळे पिवळे झाले तर त्वरित रुग्णालयात जा — याचा अर्थ गंभीर मलेरिया असा होतो.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
मलेरियाचा ताप डेंग्यूच्या तापापेक्षा कसा वेगळा आहे?
मलेरियाच्या तापात सहसा थंडी वाजून कापरं भरतं आणि नंतर घाम येतो, आणि तो अनेकदा लाटांसारखा येतो. डेंग्यूमध्ये सहसा डोळ्यांच्या मागे तसेच स्नायू आणि सांध्यांमध्ये तीव्र वेदना होऊन सतत उच्च ताप राहतो. ही लक्षणे सारखीच वाटू शकतात, त्यामुळे ती ओळखण्याचा एकमेव खात्रीशीर मार्ग म्हणजे रक्ताची चाचणी करणे.
उपचारानंतर माझा मलेरिया का परत आला?
प्लाझमोडियम व्हायव्हॅक्स (Plasmodium vivax) च्या बाबतीत, रक्तातील संसर्ग दूर झाल्यानंतरही परजीवी यकृतात विश्रांती घेत राहू शकतात. यकृतातील टप्प्यातील परजीवी नष्ट करणारी अतिरिक्त औषधे घेतली नाही तर, संसर्ग आठवडे किंवा महिन्यांनी पुन्हा होतो. तो कोर्स पूर्ण केल्यानेच आजार पुन्हा बळावण्यापासून (relapse) बचाव होतो.
भारतात मलेरियाचे उपचार खरोखर मोफत आहेत का?
होय. राष्ट्रीय कार्यक्रमांतर्गत सरकारी आरोग्य केंद्रांवर चाचणी आणि औषधे मोफत दिली जातात.
मलेरिया एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे पसरू शकतो का?
सामान्य संपर्काद्वारे नाही. हा डास चावल्यामुळे पसरतो, आणि दुर्मिळ प्रसंगी रक्तसंक्रमणामुळे (blood transfusion) किंवा गर्भधारणेदरम्यान आईकडून बाळाला होऊ शकतो.