हे पान यंत्राने भाषांतरित केले आहे
हे भाषांतर अद्याप डॉक्टरांनी तपासलेले नाही. अर्थ बरोबर असावा, पण काही अस्पष्ट वाटल्यास इंग्रजी मूळ वाचा.
इंग्रजी मूळ वाचामाइग्रेन (Migraine) ही एक अशी स्थिती आहे ज्यामुळे मध्यम ते तीव्र डोकेदुखीचे वारंवार दौरे येतात. हे दुखणे सहसा डोक्याच्या एका बाजूला चुरचुरणारे किंवा ठणकणारे असते, आणि सोबत मळमळ होणे तसेच प्रकाश व आवाजाचा त्रास होणे अशी लक्षणे असतात.
ही लक्षणे दिसल्यास ताबडतोब रुग्णालयात जा
- अचानक, तीव्र डोकेदुखी जी काही सेकंदांत अत्यंत जास्त होते — 'माझ्या आयुष्यातील सर्वात वाईट डोकेदुखी'
- तापाने आणि मान कडक होण्यासोबत डोकेदुखी, किंवा अंगावर पुरळ येणे
- अशक्तपणा, बधीरपणा (सुन्न होणे), गोंधळ उडणे किंवा बोलण्यास त्रास होण्यासोबत डोकेदुखी
- डोक्याला दुखापत झाल्यानंतर झालेली डोकेदुखी
- वय ५० वर्षे उलटल्यानंतर नव्याने सुरू झालेली आणि सतत राहणारी डोकेदुखी
- डोकेदुखी ज्यामुळे सतत झोपेतून जाग येते किंवा जी उठल्यावर सर्वात जास्त असते
- यापैकी कोणतेही लक्षण दिसल्यास तातडीने डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे गरजेचे आहे — हे नेहमीच्या माइग्रेनचे लक्षण नाही
In English:
- A sudden, severe headache that reaches maximum intensity within seconds — 'the worst headache of my life'
- Headache with fever and a stiff neck, or with a rash
- Headache with weakness, numbness, confusion or difficulty speaking
- Headache after a head injury
- A new, persistent headache starting after about age 50
- Headache that consistently wakes you from sleep or is worst on waking
- Any of these need urgent medical assessment — they are not typical migraine
इशाऱ्याची लक्षणे इंग्रजीतही दिली आहेत, त्यामुळे महत्त्वाची माहिती फक्त भाषांतरावर अवलंबून राहत नाही.
थोडक्यात
माइग्रेन (Migraine) म्हणजे केवळ एक साधी तीव्र डोकेदुखी नाही. हा चेतातंतूंशी संबंधित (neurological) त्रास आहे ज्यामध्ये मेंदू बदलांबद्दल खूप संवेदनशील असतो आणि डोकेदुखीचे दौरे एका विशिष्ट क्रमाने येतात.
उपचार न केल्यास माइग्रेनचा दौरा साधारणपणे ४ तास ते ३ दिवसांपर्यंत राहू शकतो. दोन दौऱ्यांच्या दरम्यान व्यक्ती पूर्णपणे बरी असते.
माइग्रेन असलेल्या दर तीनपैकी एका व्यक्तीला 'ऑरा' (Aura) चा अनुभव येतो — डोकेदुखी सुरू होण्यापूर्वी मिळणारा हा एक पूर्वइशारा असतो. यात डोळ्यांसमोर झगमगणाऱ्या झिगझॅग रेषा दिसणे, अंधुक जागा (blind spots) दिसणे किंवा डोळ्यांसमोर चमकणे असे प्रकार घडतात, जे एका तासापर्यंत राहू शकतात.
माइग्रेन खूप सामान्य आहे, विशेषतः महिलांमध्ये हा जास्त आढळतो. जगभरात कामाचे दिवस वाया जाण्यास कारणीभूत असणाऱ्या प्रमुख कारणांपैकी हा एक आहे. अनेकदा याकडे 'फक्त डोकेदुखी' म्हणून दुर्लक्ष केले जाते, ज्यामुळे योग्य उपचारांना उशीर होतो.
लक्षणे
- ठणकणारी किंवा चुरचुरणारी डोकेदुखी, जी बहुधा एका बाजूला असते, पण दोन्ही बाजूंनाही असू शकते
- हलताना, पायऱ्या चढताना किंवा खाली वाकताना वाढणारे दुखणे
- मळमळ वाटणे आणि कधीकधी उलट्या होणे
- प्रखर प्रकाश आणि मोठ्या आवाजाचा खूप त्रास होणे; अनेक लोकांना अंधाऱ्या आणि शांत खोलीत राहावे वाटते
- वास सहन न होणे (वास जाणवण्याची संवेदनशीलता वाढणे)
- काही लोकांमध्ये डोकेदुखी सुरू होण्यापूर्वी ऑरा (Aura) येणे — डोळ्यांसमोर चमकणाऱ्या रेषा, अंधुक जागा दिसणे किंवा हातात मुंग्या येत वर जाणे
- दौरा थांबल्यानंतर पुढे एखादा दिवस खूप थकवा आणि डोक्यात अस्पष्टपणा (foggy) जाणवणे
कारण काय
- ज्या व्यक्तीचा मेंदू आनुवंशिकदृष्ट्या अधिक संवेदनशील असतो, त्यांच्या मेंदूतील चेतातंतूंचे संदेश आणि रक्तवाहिन्यांमध्ये होणारे बदल
- हे 'कमकुवतपणा', 'गॅस' किंवा डोळ्यांवर ताण आल्यामुळे होत नाही, जरी डोळ्यांच्या समस्यांमुळे दुसऱ्या प्रकारची डोकेदुखी होऊ शकते
- याचे दौरे विशिष्ट कारणांमुळे (triggers) सुरू होतात, जी प्रत्येक व्यक्तीनुसार वेगळी असतात
कोणाला जास्त धोका
- कुटुंबात कोणाला माइग्रेन (Migraine) असणे (अनुवंशिकता)
- महिला असणे — संप्रेरकांमधील (hormones) बदल हे एक सामान्य कारण (trigger) आहे
- वेळेवर न खाणे किंवा जास्त वेळ उपाशी राहणे
- खूप कमी किंवा जास्त झोप घेणे, आणि झोपेच्या वेळा अनियमित असणे
- मानसिक ताण (Stress), आणि ताण कमी झाल्यानंतरचा काळ
- शरीरातील पाणी कमी होणे (Dehydration)
- प्रखर किंवा चमकणारा प्रकाश, आणि विश्रांती न घेता सलग स्क्रीन पाहणे
- काही विशिष्ट पदार्थ, दारू किंवा तीव्र वासामुळे दौरा सुरू होतो असे काही लोकांना आढळते
तपासणी आणि निदान
- तुमच्या दौऱ्यांच्या स्वरूपावरून याचे निदान केले जाते — सामान्यतः स्कॅन (scan) ची गरज नसते
- काही आठवडे डोकेदुखीची नोंद ठेवणारी डायरी ठेवणे खरोखर उपयुक्त ठरते: तारीख, डोकेदुखी किती वेळ राहिली, तुम्ही काय खाल्ले होते, कशी झोप झाली होती आणि कोणते औषध घेतले याची नोंद ठेवा
- मेंदूचे इमेजिंग (जसे की MRI किंवा CT scan) फक्त धोक्याची लक्षणे असलेल्या किंवा असामान्य लक्षणे दिसणाऱ्या लोकांसाठीच केले जाते
- वेदनानाशक औषधांचा (painkillers) अतिवापर या त्रासाला कारणीभूत आहे का हेदेखील तुमचे डॉक्टर तपासतील
उपचार
- दौरा सुरू होताच लवकर उपचार करा. लक्षणे दिसू लागताच घेतलेले औषध काही तासांनंतर घेतलेल्या औषधापेक्षा खूप जास्त प्रभावी ठरते.
- साध्या वेदनानाशक औषधांनी (painkillers) बऱ्याच लोकांना आराम मिळतो. आराम न मिळणाऱ्या दौऱ्यांसाठी डॉक्टरांच्या चिठ्ठीवर मिळणारी 'ट्रिप्टैन्स' (triptans) नावाची माइग्रेनची विशिष्ट औषधे उपलब्ध आहेत.
- कधीकधी मळमळ थांबवणारी औषधे (Anti-sickness medicine) सोबत दिली जातात, कारण मळमळमुळे गोळ्या पोटात शोषल्या जाण्यात अडथळा येऊ शकतो.
- अंधारी, शांत खोलीत राहणे आणि शक्य असल्यास झोप घेणे.
- जर तुम्हाला वारंवार दौरे येत असतील, तर रोज घ्यायची प्रतिबंधात्मक औषधे दौऱ्यांची वारंवारता कमी करू शकतात. ही औषधे वेदनानाशकांपेक्षा वेगळी असतात आणि डॉक्टर लिहून देतात.
- औषधांच्या अतिवापरामुळे होणाऱ्या डोकेदुखीपासून सावध राहा — खालील प्रश्न पहा.
प्रतिबंध
- वेळेवर जेवा; जेवण टाळू नका
- शनिवार-रविवारसह, रोज झोपण्याच्या आणि उठण्याच्या वेळा समान ठेवा
- दिवसभरात पुरेसे पाणी प्या
- अंदाजाने कोणतेही अन्नपदार्थ बंद करण्याऐवजी डायरीच्या मदतीने तुमचे स्वतःचे ट्रिगर्स (कारणे) ओळखा
- स्क्रीन पाहताना मधेमधे विश्रांती घ्या आणि डोळ्यांवर पडणारा लखलखाट कमी करा
- नियमित, हलका व्यायाम केल्याने अनेक लोकांमध्ये दौरे येण्याचे प्रमाण कमी होते
- डोकेदुखीसाठी वेदनानाशक औषधे (painkillers) घेण्याचे प्रमाण मर्यादित ठेवा
डॉक्टरांना कधी भेटावे?
जर डोकेदुखी वारंवार होत असेल, रोजच्या कामात अडथळा आणत असेल, किंवा आठवड्यातून दोन पेक्षा जास्त वेळा वेदनानाशक औषधे घ्यावी लागत असतील तर डॉक्टरांना दाखवा. अचानक तीव्र डोकेदुखी झाल्यास, तापाने आणि मान कडक होण्यासोबत डोकेदुखी असल्यास, किंवा अशक्तपणा, गोंधळ उडणे किंवा बोलण्यास त्रास होत असल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
माइग्रेन (Migraine) हा नेहमीच्या डोकेदुखीपेक्षा कसा वेगळा असतो?
टेंशन डोकेदुखी (Tension headache) मध्ये सहसा डोक्याच्या दोन्ही बाजूने पट्टीने बांधल्यासारखे पक्के वाटत राहते आणि तुम्ही तुमची रोजची कामे करू शकता. माइग्रेन हा बहुधा एका बाजूला ठणकणारा असतो, हालचाल केल्यास वाढतो, आणि सोबत मळमळ व प्रकाश आणि आवाजाचा त्रास होतो — ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे काम थांबवावेच लागते.
खूप जास्त वेदनानाशक औषधे (painkillers) घेतल्याने डोकेदुखी होऊ शकते का?
होय, हे खूप सामान्य आहे आणि याकडे अनेकदा दुर्लक्ष होते. महिन्यातून सुमारे १० ते १५ दिवसांपेक्षा जास्त दिवस डोकेदुखीसाठी पेनकिलर घेतल्यास 'मेडिकेशन-ओव्हरयुज डोकेदुखी' (medication-overuse headache) होऊ शकते, जिथे उपचारांचे औषधच रोज डोकेदुखी चालू ठेवते. यातून बाहेर पडण्यासाठी डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाची गरज असते.
माइग्रेन म्हणजे माझ्या मेंदूमध्ये काहीतरी बिघाड आहे का?
नाही. माइग्रेन हा मेंदू संदेश कसा प्रक्रियेत आणतो यातील एक विकार आहे, ही मेंदूला झालेली दुखापत किंवा गाठीचे (tumour) लक्षण नाही. सामान्य माइग्रेन असलेल्या बहुतांश लोकांचे स्कॅन अहवाल (scans) सामान्य येतात, म्हणूनच ते नेहमी केले जात नाहीत.
वय वाढेल तसा माइग्रेन पूर्णपणे निघून जाईल का?
अनेक लोकांमध्ये वय वाढेल तसे दौरे येण्याचे प्रमाण आणि तीव्रता कमी होते. महिलांमध्ये रजोनिवृत्तीच्या (menopause) सुमारास यात बदल होतो. हे प्रत्येक व्यक्तीनुसार बदलू शकते.