આ પાનું મશીન દ્વારા અનુવાદિત છે
આ અનુવાદ હજી કોઈ ડૉક્ટરે તપાસ્યો નથી. અર્થ સાચો હોવો જોઈએ, પણ કંઈ અસ્પષ્ટ કે ખોટું લાગે તો અંગ્રેજી મૂળ વાંચો.
અંગ્રેજી મૂળ વાંચોઅસ્થમા (Asthma) એ એક લાંબા ગાળાની સ્થિતિ છે જેમાં શ્વાસનળીઓમાં બળતરા થાય છે અને તે સાંકડી થઈ જાય છે, જેના કારણે સિસકારો બોલવો (wheezing), ઉધરસ આવવી, છાતીમાં જકડન થવી અને શ્વાસ ચડવો જેવી સમસ્યાઓ થાય છે. યોગ્ય ઇનહેલર (inhaler) વડે તેને નિયંત્રિત કરી શકાય છે.
આ ચિહ્નો દેખાય તો તરત હોસ્પિટલ જાઓ
- એક આખું વાક્ય બોલી ન શકાય તેટલો શ્વાસ ચડવો
- રીલીવર ઇનહેલર (reliever inhaler) થી રાહત ન મળવી, અથવા એક-બે કલાકમાં જ તેની અસર પૂરી થઈ જવી
- હોઠ, જીભ કે આંગળીના ટેરવા વાદળી કે ભૂખરા રંગના દેખાવા
- શ્વાસ લેવામાં એટલી બધી તકલીફ પડવી કે પાંસળીઓની વચ્ચે કે ગળાની ચામડી અંદર ખેંચાવા લાગે
- હાનિકારક હુમલા (attack) દરમિયાન ઘેન ચડવું, ગૂંચવણ અનુભવાવી કે અતિશય થાક લાગવો
- આ લક્ષણોનો અર્થ છે કે તરત જ હોસ્પિટલ જાઓ અથવા 112 પર કોલ કરો
In English:
- Being too breathless to complete a full sentence
- The reliever inhaler not helping, or wearing off within an hour or two
- Lips, tongue or fingertips looking blue or grey
- Struggling so hard to breathe that the skin sucks in between the ribs or at the neck
- Drowsiness, confusion or exhaustion during an attack
- These mean go to hospital immediately, or call 112
ચેતવણીનાં ચિહ્નો અંગ્રેજીમાં પણ બતાવ્યાં છે, જેથી જરૂરી માહિતી ફક્ત અનુવાદ પર આધારિત ન રહે.
પરિચય
અસ્થમામાં શ્વાસનળીઓમાં સતત બળતરા (Inflammation) રહે છે અને તે ખૂબ જ સંવેદનશીલ બની જાય છે. જ્યારે કોઈ વસ્તુથી તેમાં તકલીફ કે એલર્જી થાય છે, ત્યારે તેની આસપાસના સ્નાયુઓ ખેંચાઈ જાય છે અને અંદરનું અસ્તર સૂજી જાય છે તથા કફ બનાવે છે, જેથી અંદર ઓછી હવા જાય છે. આના કારણે જ સીટી જેવો અવાજ આવે છે (સિસકારો બોલે છે) અને શ્વાસ ચડે છે.
લક્ષણો આવે છે અને જાય છે. તકલીફ ન હોય તેવા સમયે ઘણા લોકો સંપૂર્ણપણે સામાન્ય અનુભવે છે, અને આ જ કારણે ઘણા લોકો સારવાર અધવચ્ચે છોડી દે છે.
અસ્થમા સામાન્ય રીતે મટી શકતો નથી, પરંતુ તેને એટલી સારી રીતે નિયંત્રિત કરી શકાય છે કે મોટાભાગના લોકો સંપૂર્ણપણે સામાન્ય જીવન જીવી શકે છે — જેમાં ઉચ્ચ સ્તરે રમતો રમવાનો પણ સમાવેશ થાય છે.
હવાનું પ્રદૂષણ, ધૂળ અને ધુમાડો અસ્થમાને નિયંત્રિત કરવામાં ખૂબ મુશ્કેલી ઊભી કરે છે, જે ભારતીય શહેરોમાં ખૂબ મહત્વની બાબત છે.
લક્ષણો
- સિસકારો (Wheezing) — શ્વાસ બહાર કાઢતી વખતે સીટી જેવો અવાજ આવવો
- ઉધરસ, જે અવારનવાર રાત્રે કે વહેલી સવારે વધુ ખરાબ થાય છે
- શ્વાસ ચડવો
- છાતીમાં જકડન કે ભાર અનુભવાવો
- ધૂળ, ધુમાડો, ઠંડી હવા, તીવ્ર ગંધ, કસરત, પરાગરજ (pollen) અથવા શરદીને કારણે લક્ષણો વધી જવા
- ઉધરસ કે શ્વાસ ચડવાના કારણે રાત્રે ઊંઘમાંથી જાગી જવું, જે અસ્થમા નિયંત્રણમાં નથી તેનું એક મહત્વપૂર્ણ લક્ષણ છે
કારણ શું છે
- શ્વાસનળીઓમાં લાંબા ગાળાની બળતરા, જે તેમને વધુ પડતી સંવેદનશીલ બનાવે છે
- કોઈ એક કારણને બદલે વંશાનુગત ક્ષમતા અને વાતાવરણનું મિશ્રણ
- સામાન્ય ટ્રિગર્સ (ઉશ્કેરનાર પરિબળો) માં ધૂળના રજકણો (dust mites), ધુમાડો, હવાનું પ્રદૂષણ, ઠંડી હવા, પરાગરજ, તીવ્ર અત્તર/સુગંધ, કસરત અને વાયરલ ચેપનો સમાવેશ થાય છે
કોને વધુ જોખમ છે
- પરિવારમાં અસ્થમા, એક્ઝિમા (eczema) અથવા એલર્જીની હિસ્ટ્રી (ઇતિહાસ) હોવો
- પોતાને એક્ઝિમા અથવા એલર્જિક રહાઇનાઇટિસ (allergic rhinitis) હોવી
- ધૂમ્રપાન કરવું અથવા બીજાના ધુમાડાના સંપર્કમાં આવવું — માતાના ગર્ભમાં હોવા સહિત
- હવાનું પ્રદૂષણ અને બાયોમાસ (લાકડા/છાણા) અથવા કચરો બાળવો
- કામકાજના સ્થળે ધૂળ, રસાયણો (chemicals) અને લોટ જેવા પદાર્થોના સંપર્કમાં આવવું
- વજન ખૂબ વધારે હોવું
તપાસ અને નિદાન
- તમારા લક્ષણોની ભાત (પેટર્ન) અને તબીબી ઇતિહાસ, જે સૌથી મહત્વનો ભાગ છે
- સ્પાયરોમેટ્રી (Spirometry) — શ્વાસની એક તપાસ જે તમે કેટલી હવા અને કેટલી ઝડપથી બહાર ફેંકી શકો છો તે માપે છે
- રીલીવર ઇનહેલર લીધા પછી શ્વાસની તપાસમાં સુધારો થાય છે કે નહીં તે ચકાસવું
- પીક ફ્લો (Peak flow) રીડિંગ્સ, જે ક્યારેક બે અઠવાડિયા સુધી ઘરે નોંધવામાં આવે છે
- કેટલાક લોકોમાં ટ્રિગર્સ (ઉશ્કેરનાર પરિબળો) ઓળખવા માટે એલર્જી ટેસ્ટિંગ (Allergy testing)
સારવાર
- અસ્થમાની સારવાર બે પ્રકારની હોય છે, અને આ બંને વચ્ચેનો તફાવત સમજવો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
- રીલીવર ઇનહેલર (Reliever inhaler), સામાન્ય રીતે સાલ્બ્યુટામોલ (Salbutamol), લક્ષણો જણાય ત્યારે મિનિટોમાં જ શ્વાસનળીઓને ખોલી દે છે. તે અંદરની મૂળ બળતરાની સારવાર કરતું નથી.
- પ્રિવેન્ટર ઇનહેલર (Preventer inhaler), જેમાં સામાન્ય રીતે ઓછી માત્રામાં સ્ટીરોઈડ (steroid) હોય છે, તે બળતરા ઘટાડે છે અને તમે સંપૂર્ણપણે સાજા અનુભવતા હોવ તો પણ દરરોજ લેવામાં આવે છે. આ જ અસ્થમાને વાસ્તવમાં નિયંત્રણમાં રાખે છે.
- જો તમને અઠવાડિયામાં બે કરતા વધુ વખત રીલીવરની જરૂર પડે છે, તો તમારો અસ્થમા નિયંત્રણમાં નથી અને તમારી સારવારમાં ફેરફાર કરવાની જરૂર છે — માત્ર રીલીવરનો વધુ ઉપયોગ કરશો નહીં.
- ઇનહેલર વાપરવાની પદ્ધતિ (ટેકનીક) નક્કી કરે છે કે કેટલી દવા ફેફસાં સુધી પહોંચે છે. ડૉક્ટર પાસે આ પદ્ધતિ શીખી લો, અને સ્પેસર (Spacer) વિશે પૂછો, જે દવાની અસરકારકતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.
- જ્યારે લક્ષણો વધુ ખરાબ થાય ત્યારે શું કરવું તેનું લેખિત એક્શન પ્લાન (Action plan) તમારા ડૉક્ટર પાસે માગો.
બચાવ
- તમને સારું લાગતું હોય તો પણ, ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ દરરોજ પ્રિવેન્ટર ઇનહેલર લો
- તમારા ટ્રિગર્સ (તકલીફ વધારનાર પરિબળો) ને ઓળખો અને તેને ઘટાડો — પથારી, ધૂળ, ધુમાડો, તીવ્ર ગંધ
- ધૂમ્રપાન કરશો નહીં, અને તમારા ઘરને અન્યોના ધુમાડાથી મુક્ત રાખો
- વધુ પ્રદૂષણવાળા દિવસોમાં હવાની ગુણવત્તા (air quality) ચકાસો અને તે સમયે બહાર કસરત કરવાનું સીમિત કરો
- તમારા ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ફ્લૂની રસી (flu vaccination) સમયસર મુકાવો
- તમારું રીલીવર ઇનહેલર હંમેશા તમારી પાસે રાખો
ડૉક્ટરને ક્યારે બતાવવું?
જો તમને મટતી ન હોય તેવી ઉધરસ, સિસકારો બોલવો, અથવા મહેનતનું કામ કરતી વખતે શ્વાસ ચડતો હોય — ખાસ કરીને જો લક્ષણો તમને રાત્રે ઊંઘમાંથી જગાડી દેતા હોય તો ડૉક્ટરને બતાવો. જો તમે આખું વાક્ય બોલી શકતા ન હોવ, રીલીવર ઇનહેલર કામ ન કરતું હોય, અથવા હોઠ કે આંગળીના ટેરવા વાદળી દેખાતા હોય તો આ હુમલાને કટોકટી (ઇમરજન્સી) માનીને તરત જ હોસ્પિટલ પહોંચો.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
શું અસ્થમાના ઇનહેલરનું વ્યસન (ટેવ) પડી જાય છે?
ના. ભારતમાં અસ્થમા વિશેની આ સૌથી નુકસાનકારક માન્યતાઓમાંની એક છે. ઇનહેલરથી ટેવ પડતી નથી. તે ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં દવા સીધી ફેફસાં સુધી પહોંચાડે છે, જેના કારણે ગોળીઓ (ટેબ્લેટ) ની સરખામણીમાં તેની આડઅસરો (side effects) ખૂબ ઓછી થાય છે. જે લોકો વ્યસન થઈ જવાના ડરથી ઇનહેલર લેવાનું ટાળે છે, તેમનો અસ્થમા વધુ વણસે છે અને તેમને વારંવાર હોસ્પિટલ જવું પડે છે.
રીલીવર અને પ્રિવેન્ટર ઇનહેલર વચ્ચે શું તફાવત છે?
રીલીવર (Reliever), જે ઘણીવાર વાદળી રંગનું ઇનહેલર હોય છે, તે લક્ષણો જણાય ત્યારે મિનિટોમાં જ શ્વાસનળીઓને ખોલી દે છે. જ્યારે પ્રિવેન્ટર (Preventer), જેને દરરોજ લેવું પડે છે, તે અંદરની બળતરા ઘટાડે છે જેથી લક્ષણો વારંવાર ન થાય. રીલીવર તમને આજે રાહત આપે છે; જ્યારે પ્રિવેન્ટર તમને લાંબા ગાળે સ્વસ્થ રાખે છે.
શું અસ્થમા મટી શકે છે?
તે સામાન્ય રીતે મટી શકતો નથી, પરંતુ તેને એટલી સારી રીતે નિયંત્રિત કરી શકાય છે કે તે દૈનિક જીવનને ભાગ્યે જ અસર કરે છે. કેટલાક બાળકો મોટા થાય તેમ તેમ તેમનો અસ્થમા નોંધપાત્ર રીતે સુધરી જાય છે, જોકે તે પાછળથી ફરી આવી પણ શકે છે.
શું હું અસ્થમા હોવા છતાં કસરત કરી શકું?
હા, અને તમારે કરવી જ જોઈએ. યોગ્ય રીતે નિયંત્રિત અસ્થમા હોય તો પ્રોફેશનલ સ્તર સહિત તમામ પ્રકારની રમતો રમી શકાય છે. જો કસરત કરવાથી નિયમિતપણે લક્ષણો શરૂ થઈ જતા હોય, તો તમારા ડૉક્ટરને જણાવો — આનો સામાન્ય રીતે અર્થ એ થાય છે કે અસ્થમાને વધુ સારા નિયંત્રણની જરૂર છે, કસરત બંધ કરવાની નહીં.