આ પાનું મશીન દ્વારા અનુવાદિત છે
આ અનુવાદ હજી કોઈ ડૉક્ટરે તપાસ્યો નથી. અર્થ સાચો હોવો જોઈએ, પણ કંઈ અસ્પષ્ટ કે ખોટું લાગે તો અંગ્રેજી મૂળ વાંચો.
અંગ્રેજી મૂળ વાંચોટાઇફોઇડ એ દૂષિત ખોરાક અથવા પાણીથી થતો બેક્ટેરિયાનો ચેપ છે. તેના કારણે તાવ આવે છે જે દિવસને દિવસે વધતો જાય છે, સાથે પેટમાં અસ્વસ્થતા અને અતિશય થાક લાગે છે.
આ ચિહ્નો દેખાય તો તરત હોસ્પિટલ જાઓ
- પેટમાં અતિશય દુખાવો થવો, ખાસ કરીને જો તે અચાનક શરૂ થાય અને વધતો જાય
- પેટ કડક કે તણાયેલું થઈ જવું
- લોહીની ઉલટી થવી, અથવા ડામર જેવા કાળા ઝાડા થવા
- ગૂંચવણ અનુભવાવી કે અસામાન્ય ઘેન રહેવું
- આ લક્ષણો આંતરડામાં રક્તસ્રાવ અથવા છિદ્ર (કાણું) હોવાનો સંકેત આપે છે, જે તાત્કાલિક ઓપરેશન (ઇમરજન્સી સર્જરી) માંગી લે તેવી સ્થિતિ છે
In English:
- Severe stomach pain, especially if sudden and getting worse
- A hard, rigid abdomen
- Vomiting blood, or black tarry stools
- Confusion or unusual drowsiness
- These can mean bleeding or a hole in the intestine, which is a surgical emergency
ચેતવણીનાં ચિહ્નો અંગ્રેજીમાં પણ બતાવ્યાં છે, જેથી જરૂરી માહિતી ફક્ત અનુવાદ પર આધારિત ન રહે.
પરિચય
ટાઇફોઇડ સાલ્મોનેલા ટાઇફી (Salmonella Typhi) નામના બેક્ટેરિયાથી થાય છે. તે ચેપી મળથી દૂષિત થયેલો ખોરાક કે પાણી પેટમાં જવાથી ફેલાય છે — તેથી જ તે સ્વચ્છતા અને પાણીની ગુણવત્તા સાથે જોડાયેલો છે.
આ તાવની એક ખાસ ઓળખ છે: તે એકદમ વધી જ જવાને બદલે પહેલા અઠવાડિયામાં રોજ થોડો થોડો વધતો જાય છે, ઘણીવાર 39–40°C સુધી પહોંચી જાય છે અને પછી ઊંચો જ રહે છે.
જો સારવાર ન કરાવવામાં આવે તો ટાઇફોઇડ અઠવાડિયા સુધી ચાલી શકે છે અને ગંભીર તકલીફો ઊભી કરી શકે છે. યોગ્ય એન્ટિબાયોટિક (Antibiotic) દવાથી સારવાર કરવામાં આવે તો મોટાભાગના લોકો થોડા દિવસોમાં સાજા થઈ જાય છે.
ભારતમાં ટાઇફોઇડ સામે એન્ટિબાયોટિક દવાઓ અસરકારક ન રહેવી એ એક વધતી જતી ગંભીર સમસ્યા છે, તેથી કઈ એન્ટિબાયોટિક લેવી તે ડોક્ટર નક્કી કરે તે જરૂરી છે અને દવાનો કોર્સ પૂરો કરવો જ જોઈએ.
લક્ષણો
- કેટલાક દિવસો સુધી ધીમે ધીમે વધતો તાવ અને પછી ઊંચો જ રહેવો
- સતત માથું દુખવું
- ખૂબ જ નબળાઈ અને થાક લાગવો
- પેટમાં દુખાવો અને અફરો (ગેસ) થવો
- મોટા લોકોમાં કબજિયાત; બાળકોમાં ઝાડા થવાનું વધુ સામાન્ય છે
- ભૂખ ન લાગવી
- કેટલાક લોકોને સૂકી ઉધરસ આવવી
- તાવના પ્રમાણ કરતા નાડીના ધબકારા ધીમા હોવા
કારણ શું છે
- સાલ્મોનેલા ટાઇફી (Salmonella Typhi) બેક્ટેરિયાનો ચેપ લાગવો
- ચેપી મળથી દૂષિત થયેલો ખોરાક કે પાણી પેટમાં જવું
- સામાન્ય સ્ત્રોતોમાં અસુરક્ષિત પીવાનું પાણી, બરફ, દૂષિત પાણીથી ધોવાયેલ કાચો ખોરાક અને આ બેક્ટેરિયા ધરાવતી વ્યક્તિ દ્વારા બનાવાયેલ ખોરાક શામેલ છે
કોને વધુ જોખમ છે
- ઉકાળ્યા વગરનું, ફિલ્ટર ન કરેલું કે યોગ્ય રીતે સાફ ન કરેલું પાણી પીવું
- અનિશ્ચિત સફાઈવાળી જગ્યાઓએથી કાપેલા ફળો, સલાડ કે ઠંડો ખોરાક ખાવો
- તમે રહો છો કે પ્રવાસ કરો છો તે વિસ્તારમાં નબળી સ્વચ્છતા
- ટાઇફોઇડની રસી ન મુકાવેલી હોવી
- ટાઇફોઇડ ધરાવતી કે બેક્ટેરિયા વહન કરતી વ્યક્તિના નજીકના સંપર્કમાં આવવું
તપાસ અને નિદાન
- બ્લડ કલ્ચર (Blood culture) — આ સૌથી ભરોસાપાત્ર ટેસ્ટ છે જે ટાઇફોઇડની પાકી પુષ્ટિ કરે છે. તે એ પણ બતાવે છે કે કઈ એન્ટિબાયોટિક દવા કામ કરશે.
- બીમારીના પહેલા અઠવાડિયામાં અને એન્ટિબાયોટિક દવા શરૂ કરતા પહેલા લોહીનું સેમ્પલ લેવું સૌથી ઉત્તમ છે.
- કમ્પ્લીટ બ્લડ કાઉન્ટ (Complete blood count / CBC), જેમાં સફેદ કણો (WBC) ઓછા જોવા મળી શકે છે
- વિડાલ ટેસ્ટ (Widal test) ભારતમાં બહોળા પ્રમાણમાં વપરાય છે પરંતુ તે એકલો ભરોસાપાત્ર નથી — નીચે આપેલા પ્રશ્નમાં જુઓ
સારવાર
- ડોક્ટર દ્વારા લખવામાં આવેલી એન્ટિબાયોટિક્સ (Antibiotics). કઈ એન્ટિબાયોટિક આપવી તેનો આધાર સ્થાનિક સ્તરે દવાની અસરકારકતા અને તમારા બ્લડ કલ્ચરના રિપોર્ટ પર રહેલો છે.
- દવાનો આખો કોર્સ પૂરો કરો. દવા વહેલી બંધ કરવી એ તાવ પાછો આવવાનું અને દવાઓની અસર ન થવાનું (રેઝિસ્ટન્ટ ઇન્ફેક્શન) મુખ્ય કારણ છે.
- વિપુલ પ્રમાણમાં પ્રવાહી પીવું અને આરામ કરવો. તાવ માટે સામાન્ય રીતે પેરાસિટામોલ (Paracetamol) વપરાય છે.
- આંતરડા સાજા થાય ત્યાં સુધી હળવો અને સહેલાઈથી પચી જાય તેવો ખોરાક લેવો.
- ગંભીર કિસ્સાઓમાં અને તકલીફોના લક્ષણો ધરાવતા દર્દીઓને હોસ્પિટલમાં સારવારની જરૂર પડે છે.
બચાવ
- માત્ર ઉકાળેલું, ફિલ્ટર કરેલું અથવા યોગ્ય રીતે શુદ્ધ કરેલું પાણી જ પીવું — જેમાં બરફ બનાવવા માટે વપરાતા પાણીનો પણ સમાવેશ થાય છે
- તાજો રાંધેલો અને ગરમ પીરસવામાં આવેલો ખોરાક જ ખાવો
- બહારના કાપેલા ફળો, સલાડ અને ઠંડા ખોરાક બાબતે સાવચેત રહેવું
- જમતા પહેલા અને શૌચાલયનો ઉપયોગ કર્યા પછી સાબુથી હાથ બરાબર ધોવા
- ટાઇફોઇડની રસી ઉપલબ્ધ છે અને તેના વિશે તમારા ડોક્ટર સાથે વાત કરવી યોગ્ય છે
- જે વ્યક્તિને ટાઇફોઇડ થયો હોય તેમણે રિપોર્ટ સામાન્ય ન આવે ત્યાં સુધી અન્યો માટે ખોરાક બનાવવો કે પીરસવો જોઈએ નહીં, કારણ કે સાજા થયા પછી પણ કેટલાક લોકોના શરીરમાં બેક્ટેરિયા રહી જાય છે
ડૉક્ટરને ક્યારે બતાવવું?
ત્રણ દિવસથી વધુ સમય સુધી રહેતા કોઈપણ તાવ માટે ડોક્ટરને બતાવો, ખાસ કરીને જો તે સતત વધતો હોય અને તેની સાથે પેટમાં અસ્વસ્થતા તથા ભારે થાક હોય. પેટમાં અતિશય દુખાવો, પેટ કડક થઈ જવું, કાળા ઝાડા થવા કે માનસિક ગૂંચવણ અનુભવાય તો તાત્કાલિક હોસ્પિટલ પહોંચો.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
શું ટાઇફોઇડ માટે વિડાલ ટેસ્ટ (Widal test) ભરોસાપાત્ર છે?
માત્ર આ એક ટેસ્ટ ભરોસાપાત્ર નથી. વિડાલ ટેસ્ટ એવા લોકોમાં પણ પોઝિટિવ આવી શકે છે જેમને ભૂતકાળમાં ટાઇફોઇડ થયો હોય, જેમણે રસી લીધી હોય, અથવા જેમને અન્ય કોઈ ચેપ હોય — અને સાચા ટાઇફોઇડના શરૂઆતના દિવસોમાં તે નેગેટિવ પણ આવી શકે છે. ઘણા લોકો ટાઇફોઇડ ન હોવા છતાં પણ માત્ર વિડાલ ટેસ્ટના રિપોર્ટ પરથી ટાઇફોઇડની સારવાર લે છે. બ્લડ કલ્ચર (Blood culture) એવો ટેસ્ટ છે જે ખરેખર ટાઇફોઇડની પાકી પુષ્ટિ કરે છે.
ટાઇફોઇડ તાવ કેટલા દિવસ રહે છે?
જો સારવાર ન કરાવવામાં આવે તો તે ત્રણથી ચાર અઠવાડિયા સુધી ચાલી શકે છે. યોગ્ય એન્ટિબાયોટિક દવાથી સામાન્ય રીતે ત્રણથી પાંચ દિવસમાં તાવ ઊતરવા લાગે છે, જોકે થાક પછીના કેટલાક અઠવાડિયા સુધી રહી શકે છે.
શું ટાઇફોઇડ ફરીથી થઈ શકે છે (ઉથલો મારી શકે છે)?
હા. થોડા લોકોમાં તાવ ઉથલો મારી શકે છે, ખાસ કરીને જ્યારે એન્ટિબાયોટિકનો કોર્સ વહેલો બંધ કરી દેવામાં આવ્યો હોય. કેટલાક લોકો લક્ષણો વગર પણ બેક્ટેરિયા શરીરમાં ધરાવવાનું ચાલુ રાખે છે અને ખોરાક દ્વારા તે બીજા સુધી ફેલાવી શકે છે.
શું ટાઇફોઇડની રસી હોય છે?
હા, ભારતમાં ટાઇફોઇડની રસી ઉપલબ્ધ છે. તે સંપૂર્ણ રક્ષણ આપતી નથી, તેથી સૂરક્ષિત પાણી અને ખોરાકની સ્વચ્છતા હજુ પણ મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ રસી લેવાથી જોખમ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે. આ રસી તમારા માટે યોગ્ય છે કે નહીં તે વિશે તમારા ડોક્ટરને પૂછો.
શું ટાઇફોઇડથી મૃત્યુ થઈ શકે છે?
સારવાર ન કરાવેલો ટાઇફોઇડ જીવલેણ બની શકે છે, અને એન્ટિબાયોટિક દવાઓ શોધાઈ તે પહેલાં મોટા પ્રમાણમાં લોકો તેનાથી મૃત્યુ પામતા હતા. સમયસર નિદાન અને યોગ્ય એન્ટિબાયોટિક દવાથી હવે મૃત્યુ થવું અસામાન્ય છે. જોખમ મોડું કરવાથી અને તકલીફો વધવાથી થાય છે — જેમાં સૌથી ગંભીર તકલીફ સામાન્ય રીતે ત્રીજા અઠવાડિયામાં આંતરડામાં છિદ્ર (કાણું) પડવું છે, જે અચાનક પેટમાં ભારે દુખાવો ઉપાડે છે અને તાત્કાલિક સર્જરીની જરૂર પડે છે. આ જ કારણ છે કે ન ઊતરતા તાવ માટે અંદાજથી દવા લેવાને બદલે યોગ્ય ટેસ્ટ કરાવવો જોઈએ, અને એન્ટિબાયોટિકનો પૂરો કોર્સ પૂર્ણ કરવો જોઈએ.