આ પાનું મશીન દ્વારા અનુવાદિત છે
આ અનુવાદ હજી કોઈ ડૉક્ટરે તપાસ્યો નથી. અર્થ સાચો હોવો જોઈએ, પણ કંઈ અસ્પષ્ટ કે ખોટું લાગે તો અંગ્રેજી મૂળ વાંચો.
અંગ્રેજી મૂળ વાંચોચિકનગુનિયા એ વાઇરસથી થતો ચેપ છે જે ડેન્ગ્યુ ફેલાવતા દિવસના સમયે કરડતા મચ્છર દ્વારા જ ફેલાય છે. તેનું મુખ્ય લક્ષણ સાંધાનો સખત દુખાવો છે, જે તાવ મટી ગયા પછી પણ અઠવાડિયાં કે મહિનાઓ સુધી ચાલુ રહી શકે છે.
પરિચય
ચિકનગુનિયા એડિસ (Aedes) મચ્છરો દ્વારા ફેલાતા વાઇરસથી થાય છે — આ એ જ મચ્છર છે જે ડેન્ગ્યુ ફેલાવે છે અને મુખ્યત્વે દિવસના સમયે કરડે છે. બંને રોગોનો ઉપદ્રવ અવારનવાર એક જ જગ્યાએ અને એક જ સમયે થાય છે.
આ નામ એવા શબ્દ પરથી આવ્યું છે જેનો અર્થ 'વળી જવું' થાય છે, જે સાંધાના દુખાવાના કારણે વાંકા વળી ગયેલા લોકોની સ્થિતિ દર્શાવે છે.
ડેન્ગ્યુની સરખામણીમાં, ચિકનગુનિયાથી ભાગ્યે જ જીવનું જોખમ ઊભું થાય છે. પરંતુ તેનાથી સાંધામાં એટલો અસહ્ય દુખાવો થાય છે કે માણસ કામ પણ કરી શકતો નથી, અને ચેપ મટી ગયા પછી પણ આ દુખાવો લાંબા સમય સુધી રહી શકે છે.
આના માટે કોઈ ચોક્કસ એન્ટિવાયરલ (antiviral) દવા નથી. સારવારનો મુખ્ય હેતુ શરીરને આરામ આપવાનો અને દુખાવો ઓછો કરવાનો છે.
લક્ષણો
- અચાનક આવતો સખત તાવ
- સાંધામાં ખૂબ દુખાવો થવો, ખાસ કરીને હાથ, કાંડા, ઘૂંટી અને પગમાં, અને સામાન્ય રીતે શરીરની બંને બાજુએ
- દુખાવા વાળા સાંધા પર સોજો આવવો
- સ્નાયુઓમાં દુખાવો અને માથાનો દુખાવો
- ચામડી પર લાલ ચકમા (rash), જે સામાન્ય રીતે તાવ શરૂ થયાના થોડા દિવસો પછી દેખાય છે
- ખૂબ જ થાક લાગવો
- સાજા થયા પછી પણ સાંધાનો દુખાવો અને અકડન અઠવાડિયાં કે મહિનાઓ સુધી ચાલુ રહી શકે છે
કારણ શું છે
- ચિકનગુનિયા વાઇરસનો ચેપ લાગવો
- ચેપગ્રસ્ત એડિસ ઇજિપ્તી (Aedes aegypti) અથવા એડિસ અલ્બોપિકટસ (Aedes albopictus) મચ્છરના કરડવાથી ફેલાય છે, જે મુખ્યત્વે દિવસના અજવાળામાં કરડે છે
- આ મચ્છરો ઘરની અંદર અને આસપાસ એકઠા થયેલા ચોખ્ખા પાણીમાં ઉત્પન્ન થાય છે
- તે એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિમાં સીધો ફેલાતો નથી
કોને વધુ જોખમ છે
- જે વિસ્તારમાં આ રોગ ફેલાયેલો હોય ત્યાં રહેવું કે મુલાકાત લેવી
- ચોમાસાના અને ચોમાસા પછીના મહિનાઓ
- ઘરની આસપાસના કૂંડા, કુલર, ટાયર, ટાંકી અને છોડની ટ્રેમાં પાણી ભરાઈ રહેવું
- મોટી ઉંમરના લોકો અને જેમને પહેલાથી સાંધાની તકલીફ હોય તેમને દુખાવો વધુ સમય સુધી રહેવાની શક્યતા હોય છે
તપાસ અને નિદાન
- આરટી-પીસીઆર ટેસ્ટ (RT-PCR test), જે બીમારીના પહેલા અઠવાડિયામાં સૌથી વધુ ઉપયોગી છે
- આઇજીએમ એન્ટિબોડી ટેસ્ટ (IgM antibody test), જે લગભગ પાંચમા દિવસથી ઉપયોગી થાય છે
- કમ્પ્લીટ બ્લડ કાઉન્ટ (Complete Blood Count - CBC) — તે ડેન્ગ્યુથી આ રોગને અલગ ઓળખવામાં મદદ કરે છે, કારણ કે ડેન્ગ્યુમાં પ્લેટલેટ્સ (platelets) વધુ ઝડપથી ઘટે છે
- ડોક્ટરો અવારનવાર ડેન્ગ્યુની તપાસ પણ સાથે જ કરે છે, કારણ કે શરૂઆતમાં બંનેના લક્ષણો સરખા દેખાય છે પણ તેમની સારવાર અલગ રીતે થાય છે
સારવાર
- આના માટે કોઈ ચોક્કસ એન્ટિવાયરલ દવા નથી. સારવારમાં આરામ, પૂરતું પ્રવાહી પીવું અને દુખાવામાં રાહત આપવા પર ધ્યાન આપવામાં આવે છે.
- તાવ અને દુખાવા માટે સામાન્ય રીતે સૌથી પહેલા પેરાસીટામોલ (Paracetamol) આપવામાં આવે છે.
- ડેન્ગ્યુ નથી તેની ખાતરી ન થાય ત્યાં સુધી એસ્પિરિન (Aspirin) અને આઇબ્યુપ્રોફેન (Ibuprofen) જેવી દુખાવાની દવાઓ ટાળવામાં આવે છે, કારણ કે ડેન્ગ્યુમાં રક્તસ્રાવનું જોખમ હોય છે. એકવાર ડેન્ગ્યુ ન હોવાનું નક્કી થઈ જાય, પછી ડોક્ટર સાંધાના દુખાવા માટે બીજી દવાઓ આપી શકે છે.
- હળવી હિલચાલ અને હળવી કસરત સાંધાની અકડન દૂર કરવામાં મદદ કરે છે. અઠવાડિયાં સુધી સતત આરામ કરવાથી અકડન વધી શકે છે.
- દુખતા સાંધા પર ઠંડો કે ગરમ શેક કરવાથી રાહત મળે છે.
- જો સાંધાનો દુખાવો થોડા અઠવાડિયાં કરતાં વધુ સમય ચાલે, તો ડોક્ટરને બતાવો — લાંબા ગાળાની સારવાર અને ફિઝિયોથેરપી (Physiotherapy) મદદ કરી શકે છે.
બચાવ
- મચ્છરોને વધતા અટકાવવા માટે અઠવાડિયામાં એકવાર પાણીના વાસણો ખાલી કરો, ઘસીને સાફ કરો, ઢાંકીને રાખો અથવા સૂકવી દો
- આ મચ્છરો દિવસના અજવાળામાં કરડતા હોવાથી દિવસ દરમિયાન મચ્છર ભગાડવાની ક્રીમ કે સ્પ્રેનો ઉપયોગ કરો
- આખી બાયના કપડાં પહેરો અને બારી-બારણા પર જાળી લગાવો
- કુલર, ઘરની ટાંકીઓ અને છોડની ટ્રેમાં પાણી જમા થવા ન દો
- જે લોકો પહેલાથી જ બીમાર છે તેમને વધુ મચ્છર કરડવાથી બચાવો, જેથી બીજા લોકોમાં રોગ ફેલાતો અટકે
ડૉક્ટરને ક્યારે બતાવવું?
જો તાવ સાથે સાંધામાં સખત દુખાવો હોય, ખાસ કરીને જ્યારે આ રોગ ફેલાયેલો હોય ત્યારે, ડોક્ટરને બતાવો જેથી સાથે ડેન્ગ્યુની તપાસ પણ થઈ શકે. જો તમે પાણી કે પ્રવાહી પેટમાં ટકાવી ન શકતા હોવ, લોહી નીકળવાની તકલીફ થાય, અથવા સાંધાનો દુખાવો અને સોજો થોડા અઠવાડિયાં કરતાં વધુ સમય સુધી રહે, તો તરત જ ડોક્ટરની સલાહ લો.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
ચિકનગુનિયા ડેન્ગ્યુથી કેવી રીતે અલગ છે?
બંને રોગો એક જ પ્રકારના મચ્છરના કરડવાથી અને અચાનક તાવ આવવાથી શરૂ થાય છે. ચિકનગુનિયામાં સાંધાનો સખત દુખાવો અને સોજો મુખ્ય હોય છે જે મહિનાઓ સુધી રહી શકે છે, જ્યારે ડેન્ગ્યુમાં આંખોની પાછળ દુખાવો અને આખા શરીરમાં દુખાવો મુખ્ય હોય છે, તેમજ તેમાં બ્લડ પ્રેશર જોખમી રીતે ઘટી જવાનું જોખમ રહે છે. ડેન્ગ્યુમાં જીવનું જોખમ વધુ હોય છે. લોહીની તપાસથી બંને વચ્ચેનો તફાવત ખબર પડે છે.
ચિકનગુનિયામાં સાંધાનો દુખાવો કેટલો સમય રહે છે?
તાવ સામાન્ય રીતે એક અઠવાડિયામાં ઉતરી જાય છે. મોટાભાગના લોકો માટે સાંધાનો દુખાવો થોડા અઠવાડિયામાં ઓછો થઈ જાય છે, પરંતુ ઘણા લોકોને કેટલાક મહિનાઓ સુધી દુખાવો અને અકડન રહી શકે છે. આ સામાન્ય બાબત છે અને તેનો અર્થ એ નથી કે કોઈ ગંભીર સમસ્યા થઈ ગઈ છે.
શું ચિકનગુનિયા બીજી વાર થઈ શકે છે?
આવું થવું ખૂબ જ દુર્લભ છે. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે એકવાર ચેપ લાગ્યા પછી શરીરને આ વાઇરસ સામે લાંબા સમય સુધી સુરક્ષા મળી જાય છે.
શું સાંધાનો દુખાવો મટે નહીં ત્યાં સુધી પૂરેપૂરો આરામ કરવો જોઈએ?
ના. હળવી હિલચાલ અને હળવું ખેંચાણ (stretching) સામાન્ય રીતે સાંધાને સાજા થવામાં મદદ કરે છે, જ્યારે લાંબા સમય સુધી સતત આરામ કરવાથી અકડન વધી શકે છે. તમારા માટે કેટલી હિલચાલ યોગ્ય છે તે અંગે તમારા ડોક્ટરની સલાહ લો.