ટાઈપ 2 ડાયાબિટીસ (Type 2 Diabetes)

પરિચય

ઇન્સ્યુલિન (Insulin) એ એક હોર્મોન છે જે લોહીમાંથી સુગરને શરીરના કોષોમાં પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે, જ્યાં તેનો ઉપયોગ ઉર્જા માટે થાય છે. ટાઈપ 2 ડાયાબિટીસમાં કોષો ઇન્સ્યુલિનનો યોગ્ય રીતે જવાબ આપવાનું બંધ કરી દે છે, અને સમય જતાં શરીર ઇન્સ્યુલિન બનાવવાનું પણ ઓછું કરી દે છે.

આનું પરિણામ એ આવે છે કે લોહીમાં સુગર સતત વધતી રહે છે. જો તેના પર કાબૂ ન રાખવામાં આવે તો તે ધીમે ધીમે લોહીની નસો, ચેતાઓ (નર્વ્સ), આંખો, કિડની અને હૃદયને નુકસાન પહોંચાડે છે.

વિશ્વમાં ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોની સૌથી વધુ સંખ્યા ધરાવતા દેશોમાં ભારત એક છે. પશ્ચિમી દેશોના લોકોની સરખામણીમાં ભારતીયોને આ રોગ લગભગ દસ વર્ષ વહેલો થાય છે, અને ઘણીવાર ઓછા શારીરિક વજન પર પણ થઈ જાય છે.

તે ધીમે ધીમે વિકસે છે. ઘણા લોકોને જાણ પણ નથી હોતી કે તેમને વર્ષોથી ડાયાબિટીસ છે, તેથી જો તમારામાં જોખમી પરિબળો હોય તો તપાસ (સ્ક્રીનિંગ) કરાવવી જરૂરી છે.

લક્ષણો

• સામાન્ય કરતાં ખૂબ વધારે તરસ લાગવી
• વારંવાર પેશાબ જવું, જેમાં રાત્રે ઊંઘમાંથી જાગીને જવું પણ શામેલ છે
• ખૂબ ભૂખ લાગવી
• કોઈ પ્રયત્ન કર્યા વગર વજન ઘટવું
• થાક લાગવો અથવા શક્તિ ઓછી અનુભવવી
• ઝાંખું દેખાવું
• વાગેલા ઘા કે કાપા રૂઝાવામાં વાર લાગવી
• વારંવાર ચેપ (ઇન્ફેક્શન) થવો, જેમાં ચામડી અને પેશાબના ઇન્ફેક્શન શામેલ છે
• હાથ કે પગમાં ઝણઝણાટી કે સુન્નતા અનુભવવી
• શરૂઆતના વર્ષોમાં ઘણા લોકોને કોઈ પણ લક્ષણો અનુભવાતા નથી

કારણ શું છે

• ઇન્સ્યુલિન રેસિસ્ટન્સ (Insulin resistance) — શરીરના કોષો ઇન્સ્યુલિન સામે યોગ્ય પ્રતિસાદ આપવાનું બંધ કરી દે છે
• સ્વાદુપિંડ (Pancreas) દ્વારા બનાવવામાં આવતા ઇન્સ્યુલિનના પ્રમાણમાં ધીમે ધીમે ઘટાડો થવો
• પેટની આસપાસ વધારાની ચરબી હોવી, જે ઇન્સ્યુલિન રેસિસ્ટન્સને વધુ ખરાબ કરે છે

કોને વધુ જોખમ છે

• માતા-પિતા, ભાઈ કે બહેનને ડાયાબિટીસ હોય
• વજન વધારે હોય, ખાસ કરીને કમરની આસપાસ
• શારીરિક પ્રવૃત્તિ કે કસરત ખૂબ ઓછી કરવી
• દક્ષિણ એશિયાઈ મૂળ (South Asian ancestry) ના હોવું — અન્ય વસતીની સરખામણીમાં અહીં ઓછા વજન પર પણ જોખમ શરૂ થઈ જાય છે
• હાઈ બ્લડ પ્રેશર (High blood pressure) અથવા અસામાન્ય કોલેસ્ટ્રોલ (Cholesterol)
• અગાઉની ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ડાયાબિટીસ થયો હોય, અથવા 4 kg થી વધુ વજનવાળા બાળકને જન્મ આપ્યો હોય
• પોલીસિસ્ટીક ઓવરી સિન્ડ્રોમ - પીસીઓએસ (Polycystic ovary syndrome - PCOS)

તપાસ અને નિદાન

• ફાસ્ટિંગ બ્લડ સુગર (Fasting blood sugar) — બે વાર તપાસ કરાવવા પર 126 mg/dL કે તેથી વધુ આવે તો ડાયાબિટીસ હોઈ શકે છે
• HbA1c — 6.5% કે તેથી વધુ; આ છેલ્લા ત્રણ મહિનાનું સરેરાશ બ્લડ સુગર દર્શાવે છે
• ઓરલ ગ્લુકોઝ ટોલરન્સ ટેસ્ટ (Oral glucose tolerance test) — ગ્લુકોઝનું પીણું પીધાના બે કલાક પછી 200 mg/dL કે તેથી વધુ આવે
• રેન્ડમ બ્લડ સુગર (Random blood sugar) 200 mg/dL કે તેથી વધુ હોવું અને સાથે સ્પષ્ટ લક્ષણો હોવા
• તમારા ડોક્ટર તમારા લક્ષણો અને આ પરિણામોને એકસાથે જોઈને નિદાન પાકું કરે છે, અને સામાન્ય રીતે ટેસ્ટ ફરી કરાવવાનું કહે છે.

સારવાર

• ખોરાક અને દિનચર્યામાં ફેરફાર એ મુખ્ય આધાર છે, અને તે અસર કરે છે — શરૂઆતના તબક્કામાં કેટલાક લોકો માટે ફક્ત આ ફેરફારો જ પૂરતા હોય છે.
• મેટફોર્મિન (Metformin) એ સામાન્ય રીતે ડોક્ટરો દ્વારા શરૂઆતમાં આપવામાં આવતી પહેલી દવા છે.
• ગોળીઓ વર્ગની બીજી પણ ઘણી દવાઓ ઉપલબ્ધ છે, અને કેટલાક લોકોને ઇન્સ્યુલિનના ઇન્જેક્શન (Insulin injections) ની જરૂર પડે છે. દવાઓની પસંદગી તમારા સુગરના લેવલ, વજન, કિડનીની કામગીરી, હૃદયનું સ્વાસ્થ્ય અને ખર્ચ પર આધાર રાખે છે.
• દવાની જેમ જ નિયમિત તપાસ પણ એટલી જ મહત્વની છે: દર ત્રણથી છ મહિને HbA1c, તેમજ આંખો, પગ, કિડની, બ્લડ પ્રેશર અને કોલેસ્ટ્રોલની દર વર્ષે તપાસ.
• ડાયાબિટીસની દવા તમારી જાતે ક્યારેય બદલશો નહીં કે બંધ કરશો નહીં.

બચાવ

• તમારી કમરનું માપ યોગ્ય મર્યાદામાં રાખો — આ ફક્ત વજન કરતાં પણ વધુ મહત્વનું છે
• અઠવાડિયામાં ઓછામાં ઓછી 150 મિનિટ મધ્યમ શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરવાનો ધ્યેય રાખો, જેમ કે ઝડપથી ચાલવું (Brisk walking)
• રિફાઇન્ડ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ — સફેદ ચોખા, મેંદો, ખાંડ — ની જગ્યાએ આખા અનાજ, કઠોળ, બાજરી કે જુવાર જેવા મિલેટ્સ (Millets) અને શાકભાજી ખાઓ
• ગળ્યા પીણાં અને પેક્ડ નાસ્તા (Packaged snacks) ઓછા કરો
• કોઈપણ સ્વરૂપે તમાકુનું સેવન ટાળો
• જો તમારામાં કોઈ પણ જોખમી પરિબળ હોય તો લક્ષણો ન હોય તો પણ તમારું બ્લડ સુગર તપાસ કરાવો

ડૉક્ટરને ક્યારે બતાવવું?

વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો