આ પાનું મશીન દ્વારા અનુવાદિત છે
આ અનુવાદ હજી કોઈ ડૉક્ટરે તપાસ્યો નથી. અર્થ સાચો હોવો જોઈએ, પણ કંઈ અસ્પષ્ટ કે ખોટું લાગે તો અંગ્રેજી મૂળ વાંચો.
અંગ્રેજી મૂળ વાંચોડેન્ગ્યુ (Dengue) એ ચેપગ્રસ્ત એડીસ મચ્છર (Aedes mosquito) ના કરડવાથી ફેલાતો વાયરલ ચેપ છે. તેનાથી અચાનક સખત તાવ આવે છે, શરીરમાં અસહ્ય દુખાવો થાય છે અને કેટલાક લોકોમાં પ્લેટલેટ કાઉન્ટ (platelet count) ઘટી જાય છે.
આ ચિહ્નો દેખાય તો તરત હોસ્પિટલ જાઓ
- પેટમાં અસહ્ય દુખાવો થવો કે અડવાથી દુખાવો થવો
- વારંવાર ઉલટી થવી (24 કલાકમાં ત્રણ કે તેથી વધુ વખત)
- પેઢા કે નાકમાંથી લોહી નીકળવું, અથવા ઉલટી કે મળમાં લોહી આવવું
- ઝડપી કે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવી
- બેચેની થવી, અથવા અસામાન્ય ઘેન (ઊંઘ) ચડવું અને નબળાઈ આવવી
- ત્વચા ઠંડી, ચીકણી કે પીળી પડી જવી
- ખૂબ જ ઓછો પેશાબ થવો
In English:
- Severe stomach pain or tenderness
- Vomiting again and again (three or more times in 24 hours)
- Bleeding from the gums or nose, or blood in vomit or stool
- Fast or difficult breathing
- Restlessness, or unusual drowsiness and weakness
- Cold, clammy or pale skin
- Passing very little urine
ચેતવણીનાં ચિહ્નો અંગ્રેજીમાં પણ બતાવ્યાં છે, જેથી જરૂરી માહિતી ફક્ત અનુવાદ પર આધારિત ન રહે.
પરિચય
ડેન્ગ્યુ એ ડેન્ગ્યુ વાયરસથી થાય છે, જે ચેપગ્રસ્ત એડીસ મચ્છર (Aedes mosquito) ના કરડવાથી લોકોમાં ફેલાય છે. તે સીધો એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાતો નથી.
એડીસ મચ્છર મુખ્યત્વે દિવસના સમયે કરડે છે — વહેલી સવારે અને સૂર્યાસ્તના થોડા કલાકો પહેલાં. તે ઘરોમાં અને તેની આસપાસ એકઠા થયેલા સ્વચ્છ, સ્થિર પાણીમાં ઈંડા મૂકે છે, તેથી જ ચોમાસા દરમિયાન અને પછી તેના કેસો ઝડપથી વધે છે.
મોટાભાગના લોકો આરામ અને પ્રવાહી પીવાથી એકથી બે અઠવાડિયામાં સાજા થઈ જાય છે. ખૂબ ઓછા લોકોને ગંભીર ડેન્ગ્યુ થાય છે, જે એક મેડિકલ ઈમરજન્સી છે. જોખમનો સમય સામાન્ય રીતે તાવ ઉતરવા લાગે ત્યારે હોય છે, એટલે કે બીમારીના ત્રીજાથી સાતમા દિવસની આસપાસ.
લક્ષણો
- અચાનક આવતો સખત તાવ, ઘણીવાર 40°C (104°F) સુધી
- અસહ્ય માથાનો દુખાવો, ખાસ કરીને આંખોની પાછળ દુખાવો થવો
- સ્નાયુઓ અને સાંધામાં અસહ્ય દુખાવો — આ જ કારણે તેને હાડકાં ભાંગતો તાવ (breakbone fever) કહેવામાં આવે છે
- ઉબકા આવવા કે ઉલટી થવી
- ત્વચા પર ફોલ્લીઓ કે ચકામાં થવા, જે સામાન્ય રીતે તાવ શરૂ થયાના બે થી પાંચ દિવસ પછી દેખાય છે
- નાક કે પેઢામાંથી સામાન્ય રક્તસ્રાવ (લોહી નીકળવું)
- અતિશય થાક લાગવો જે સાજા થયા પછી પણ અઠવાડિયા સુધી રહી શકે છે
કારણ શું છે
- ડેન્ગ્યુ વાયરસના ચાર પ્રકારોમાંથી (DENV-1 થી DENV-4) કોઈ એકનો ચેપ લાગવો
- ચેપગ્રસ્ત એડીસ ઈજિપ્તી (Aedes aegypti) અથવા એડીસ એલ્બોપિક્ટસ (Aedes albopictus) મચ્છરના કરડવાથી ફેલાય છે
- મચ્છર ઘરોની નજીક સાચવેલા કે એકઠા થયેલા સ્વચ્છ પાણીમાં ઈંડા મૂકે છે — કુલર, માટલાં/પાત્રો, ટાયર, ટાંકીઓ, છોડની ટ્રે અને બાંધકામની જગ્યાઓ
કોને વધુ જોખમ છે
- જ્યાં ડેન્ગ્યુ સામાન્ય હોય તેવા વિસ્તારોમાં રહેવું કે મુસાફરી કરવી
- ચોમાસાના અને ચોમાસા પછીના મહિનાઓ, જ્યારે મચ્છરોની સંખ્યા વધે છે
- ઘરમાં કે ઘરની આસપાસ ભરાયેલું સ્થિર પાણી
- પહેલાં ડેન્ગ્યુ થયો હોય — વાયરસના બીજા પ્રકારથી બીજી વાર ચેપ લાગે તો ગંભીર ડેન્ગ્યુ થવાનું જોખમ વધારે રહે છે
તપાસ અને નિદાન
- એનએસ1 એન્ટિજન ટેસ્ટ (NS1 antigen test) — તાવના પહેલા પાંચ દિવસમાં સૌથી વધુ ઉપયોગી
- આઈજીએમ અને આઈજીજી એન્ટિબોડી ટેસ્ટ (IgM and IgG antibody tests) — આશરે પાંચમા દિવસથી ઉપયોગી
- કમ્પ્લીટ બ્લડ કાઉન્ટ (CBC) — પ્લેટલેટ કાઉન્ટ અને હિમેટોક્રિટ (haematocrit) પર નજર રાખવા માટે
- ડોક્ટરો સામાન્ય રીતે બીમારીના જોખમી તબક્કા દરમિયાન રોજ બ્લડ કાઉન્ટ ટેસ્ટ ફરી કરાવે છે
સારવાર
- ડેન્ગ્યુ માટે કોઈ ચોક્કસ એન્ટીવાયરલ દવા નથી. સારવાર શરીરને ચેપ સામે લડવામાં મદદ કરે છે.
- આરામ કરો અને પૂરતા પ્રમાણમાં પ્રવાહી પીઓ — પાણી, ઓઆરએસ (ORS), નાળિયેર પાણી, સૂપ અને જ્યુસ.
- તાવ ઘટાડવા અને દુખાવો ઓછો કરવા માટે સામાન્ય રીતે પેરાસિટાામોલ (Paracetamol) નો ઉપયોગ થાય છે.
- એસ્પિરિન (Aspirin), આઈબુપ્રોફેન (Ibuprofen) અને તેના જેવી દુખાવાની દવાઓ ડેન્ગ્યુમાં સામાન્ય રીતે ટાળવામાં આવે છે કારણ કે તે રક્તસ્રાવનું જોખમ વધારી શકે છે. કોઈ પણ પેઇનકિલર (દુખાવાની દવા) લેતા પહેલા તમારા ડોક્ટરને પૂછો.
- ચેતવણીના સંકેતો ધરાવતા દર્દીઓને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવે છે જેથી તેમની નજીકથી સંભાળ રાખી શકાય અને બોટલ (ડ્રિપ) દ્વારા પ્રવાહી આપી શકાય.
બચાવ
- અઠવાડિયામાં એકવાર પાણીના તમામ વાસણો/પાત્રો ખાલી કરો, ઘસીને સાફ કરો, ઢાંકી દો અથવા સૂકવી દો — આનાથી મચ્છરના પ્રજનનનું ચક્ર તૂટે છે
- દિવસ દરમિયાન શરીરના ખુલ્લા ભાગો પર મચ્છર ભગાડવાની ક્રીમ કે સ્પ્રે (mosquito repellent) નો ઉપયોગ કરો
- આખી બાંયના કપડાં પહેરો, અને બારી-બારણાં પર જાળી કે મચ્છરદાનીનો ઉપયોગ કરો
- કુલર, ઉપરની ટાંકીઓ, કુંડાની ટ્રે અને અગાસી પરની વસ્તુઓમાં પાણી એકઠું ન થવા દો
- તમારા વિસ્તારમાં થતા દવાના છંટકાવ (fogging) અને મચ્છરો ઉત્પન્ન થતા રોકવાના સ્થાનિક અભિયાનોમાં સહયોગ આપો
ડૉક્ટરને ક્યારે બતાવવું?
ડેન્ગ્યુની સિઝન દરમિયાન કોઈપણ સખત તાવ આવે, ખાસ કરીને જો તેની સાથે માથાનો અસહ્ય દુખાવો કે શરીરનો દુખાવો હોય તો ડોક્ટરને બતાવો. જો કોઈ પણ ચેતવણીનો સંકેત દેખાય તો તરત જ હોસ્પિટલ જાઓ — ખાસ કરીને પેટમાં સખત દુખાવો, વારંવાર ઉલટી થવી, લોહી નીકળવું, અથવા જો તાવ ઉતરતી વખતે દર્દીને ઘેન ચડવા લાગે કે ખૂબ જ નબળાઈ આવી જાય.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
ડેન્ગ્યુના પ્રથમ લક્ષણો કયા છે?
પ્રથમ લક્ષણોમાં સામાન્ય રીતે અચાનક સખત તાવ આવવો, માથાનો અસહ્ય દુખાવો થવો, આંખોની પાછળ દુખાવો થવો અને સ્નાયુઓ તથા સાંધામાં સખત દુખાવો થવો શામેલ છે. આ લક્ષણો સામાન્ય રીતે મચ્છર કરડ્યાના ચારથી દસ દિવસ પછી શરૂ થાય છે.
ડેન્ગ્યુનો તાવ કેટલા દિવસ રહે છે?
તાવ સામાન્ય રીતે બે થી સાત દિવસ રહે છે. મોટાભાગના લોકો એકથી બે અઠવાડિયામાં સાજા થઈ જાય છે, જોકે તે પછી પણ કેટલાક અઠવાડિયા સુધી થાક રહી શકે છે.
ડેન્ગ્યુનો કયો દિવસ સૌથી વધુ જોખમી છે?
સૌથી વધુ જોખમી સમય સામાન્ય રીતે ત્રીજો થી સાતમો દિવસ હોય છે, જ્યારે તાવ ઉતરવા લાગે છે. ચેતવણીના સંકેતો મોટે ભાગે આ તબક્કા દરમિયાન જ દેખાય છે, તેથી માત્ર તાવ ઉતરી ગયો હોવાથી દર્દી પર નજર રાખવાનું બંધ ન કરવું જોઈએ.
શું ડેન્ગ્યુ એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાઈ શકે છે?
ના. ડેન્ગ્યુ અડવાથી, ખોરાક વહેંચવાથી કે દર્દીની નજીક રહેવાથી ફેલાતો નથી. તે માત્ર ચેપગ્રસ્ત મચ્છરના કરડવાથી જ ફેલાય છે.
શું ડેન્ગ્યુમાં પ્લેટલેટ કાઉન્ટ ઓછો હોવો હંમેશાં જોખમી છે?
માત્ર પ્લેટલેટ કાઉન્ટ ઓછો હોવો એ જ જોખમી નથી. ડોક્ટરો પ્લેટલેટ કાઉન્ટની સાથે દર્દીના લક્ષણો, હિમેટોક્રિટ (haematocrit) અને એકંદર સ્થિતિને ધ્યાનમાં લે છે. પ્લેટલેટ ઓછા હોય તેવા ઘણા લોકો લોહી કે પ્લેટલેટ ચડાવ્યા (transfusion) વગર સારી રીતે સાજા થઈ જાય છે, તેની જરૂર માત્ર ખાસ પરિસ્થિતિઓમાં જ પડે છે.