આ પાનું મશીન દ્વારા અનુવાદિત છે
આ અનુવાદ હજી કોઈ ડૉક્ટરે તપાસ્યો નથી. અર્થ સાચો હોવો જોઈએ, પણ કંઈ અસ્પષ્ટ કે ખોટું લાગે તો અંગ્રેજી મૂળ વાંચો.
અંગ્રેજી મૂળ વાંચોહાઈ બ્લડ પ્રેશરનો અર્થ એ છે કે તમારી ધમનીઓની (arteries) દીવાલો પર લોહીનું દબાણ સતત ખૂબ વધારે રહે છે. સામાન્ય રીતે તેના કોઈ લક્ષણો દેખાતા નથી, પરંતુ વર્ષો જતાં તે હૃદય, મગજ, કિડની અને આંખોને નુકસાન પહોંચાડે છે.
આ ચિહ્નો દેખાય તો તરત હોસ્પિટલ જાઓ
- છાતીમાં દુખાવો કે અકડામણ
- શરીરના એક ભાગમાં અચાનક કમજોરી કે અડખો પડવો (નબળાઈ), અથવા બોલવામાં તકલીફ થવી
- ઉલટી કે મૂંઝવણ સાથે અતિશય અસહ્ય માથાનો દુખાવો
- અચાનક શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવી
- અચાનક દ્રષ્ટિ જતી રહેવી (દેખાતું બંધ થવું)
In English:
- Chest pain or tightness
- Sudden weakness or numbness on one side of the body, or difficulty speaking
- Severe headache with vomiting or confusion
- Sudden difficulty breathing
- Sudden loss of vision
ચેતવણીનાં ચિહ્નો અંગ્રેજીમાં પણ બતાવ્યાં છે, જેથી જરૂરી માહિતી ફક્ત અનુવાદ પર આધારિત ન રહે.
પરિચય
બ્લડ પ્રેશર બે આંકડામાં લખાય છે, જેમ કે 120/80 mmHg. ઉપરનો આંકડો હૃદય ધબકે ત્યારે લોહીનું દબાણ બતાવે છે. નીચેનો આંકડો હૃદય બે ધબકારા વચ્ચે આરામ કરે ત્યારે લોહીનું દબાણ બતાવે છે.
જો યોગ્ય રીતે માપવામાં આવે અને એક કરતાં વધુ વખત રીડિંગ 140/90 mmHg કે તેનાથી વધુ આવે, તો સામાન્ય રીતે હાઈ બ્લડ પ્રેશરનું નિદાન થાય છે.
તેને ઘણીવાર છૂપો રોગ (સાઇલેન્ટ કંડિશન) કહેવામાં આવે છે કારણ કે મોટાભાગના લોકો સાવ સામાન્ય અનુભવે છે. નુકસાન વર્ષો સુધી ચૂપચાપ થતું રહે છે.
સારા સમાચાર એ છે કે સારવારથી તેને સારી રીતે કાબૂમાં લઈ શકાય છે. બ્લડ પ્રેશર કાબૂમાં રાખવાથી લકવો (stroke), હાર્ટ એટેક (heart attack) અને કિડની ફેલ થવાનું જોખમ ઘણું ઘટી જાય છે.
લક્ષણો
- મોટાભાગના લોકોને કોઈ પણ લક્ષણો હોતા નથી — આ જ એનું મુખ્ય જોખમ છે
- રીડિંગ ખૂબ વધારે હોય ત્યારે માથાનો દુખાવો, શ્વાસ ચડવો અથવા નાકમાંથી લોહી નીકળવું (નસકોરી ફૂટવી) થઈ શકે છે
- કેટલાક લોકોને ઝાંખું દેખાવું કે માથામાં દબાણ જેવું અનુભવાઈ શકે છે
- લક્ષણો પર ભરોસો કરી શકાતો નથી, તેથી તેને જાણવાનો એકમાત્ર રસ્તો તેને માપવાનો છે
કારણ શું છે
- મોટાભાગના લોકોમાં કોઈ એક ચોક્કસ કારણ હોતું નથી — આને પ્રાઇમરી અથવા એસેન્શિયલ હાયપરટેન્શન (primary or essential hypertension) કહેવાય છે, અને તે વર્ષો જતાં ધીમે ધીમે વધે છે
- થોડા લોકોમાં તે અન્ય કોઈ બીમારીના કારણે થાય છે (સેકન્ડરી): કિડનીની બીમારી, થાઇરોઇડની સમસ્યા, ઊંઘમાં શ્વાસ રોકાવો (obstructive sleep apnoea), કિડનીની નસો સાંકડી થવી, અથવા કેટલીક દવાઓ
કોને વધુ જોખમ છે
- ઉંમર — 40 વર્ષ પછી જોખમ સતત વધે છે
- પરિવારમાં હાઈ બ્લડ પ્રેશરનો ઇતિહાસ હોવો
- ખૂબ વધારે મીઠું (નમક), અથાણાં, પાપડ અને પેકેટવાળો કે પ્રોસેસ્ડ ખોરાક ખાવો
- વજન વધારે હોવું અને શારીરિક રીતે સક્રિય ન હોવું
- નિયમિત દારૂનું સેવન કરવું
- ધૂમ્રપાન કરવું કે તમાકુ ચાવવી
- ડાયાબિટીસ (Diabetes) અને લાંબા સમયની કિડનીની બીમારી
- લાંબા સમય સુધી તણાવ (સ્ટ્રેસ) રહેવો અને પૂરતી ઊંઘ ન મળવી
તપાસ અને નિદાન
- પાંચ મિનિટ શાંતિથી બેઠા પછી, અલગ અલગ દિવસે વારંવાર બ્લડ પ્રેશર માપવું
- ઘરે જ બ્લડ પ્રેશર માપવું (Home blood pressure monitoring), જેથી દવાખાને જવાની ગભરામણના કારણે ખોટું ઊંચું રીડિંગ ન આવે
- જ્યાં શંકા હોય ત્યાં 24 કલાકનું સતત બ્લડ પ્રેશર માપવું (24-hour ambulatory blood pressure monitoring)
- અંગો પર થતી અસર તપાસવા અને અન્ય કારણો શોધવા માટે લોહી અને પેશાબની તપાસ, ઇસીજી (ECG) અને ક્યારેક ઇકોકાર્ડિયોગ્રામ (Echocardiogram)
સારવાર
- જીવનશૈલીમાં ફેરફાર સૌથી પહેલા આવે છે અને દવાઓ સાથે પણ તે ચાલુ જ રહે છે.
- અલગ અલગ પ્રકારની ગોળીઓ વપરાય છે, અને તે જુદી જુદી રીતે કામ કરે છે — કઈંક રક્તવાહિનીઓને આરામ આપે છે, કઈંક કિડનીને વધારાનું મીઠું અને પાણી બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે, અને કઈંક શરીરના એવા રસાયણોને રોકે છે જે નસોને સાંકડી કરે છે. તમને કદાચ કેલ્શિયમ ચેનલ બ્લોકર્સ (calcium channel blockers), એસીઈ ઇન્હિબિટર્સ (ACE inhibitors), એઆરબી (ARBs) અથવા ડાય્યુરેટિક્સ / પેશાબ લાવવાની ગોળીઓ (diuretics) જેવા નામો જોવા મળે. ઘણા લોકોને એક કરતાં વધુ દવાની જરૂર પડે છે, અને તે સામાન્ય વાત છે, કઈં બગડી ગયું છે તેની નિશાની નથી.
- બ્લડ પ્રેશરની દવાઓ સામાન્ય રીતે લાંબા સમય સુધી લેવી પડે છે. તમારું રીડિંગ સામાન્ય થઈ ગયું હોય તો પણ દવાઓ બંધ કરશો નહીં — રીડિંગ દવાના કારણે જ સામાન્ય આવ્યું છે.
- તમારા રીડિંગનો ઘરે રેકોર્ડ રાખો અને દરેક વખતે ડોક્ટર પાસે જાઓ ત્યારે સાથે લઈ જાઓ.
બચાવ
- દિવસમાં મીઠું 5 ગ્રામથી ઓછું રાખો — એટલે કે પેકેટવાળા ખોરાકના મીઠા સહિત લગભગ એક ચમચી જેટલું
- વધારે ફળો, શાકભાજી, આખા અનાજ અને દાળ ખાવા; તળેલું અને પ્રોસેસ્ડ ખોરાક ઓછો કરવો
- મોટાભાગના દિવસે 30 મિનિટ ઝડપથી ચાલવું અથવા એવી કોઈ કસરત કરવી
- તંદુરસ્ત વજન મેળવવું અને તેને જાળવી રાખવું
- દારૂનું સેવન મર્યાદિત કરવું અથવા બંધ કરવું
- તમામ પ્રકારનું તમાકુ બંધ કરવું
- 30 વર્ષની ઉંમર પછી વર્ષમાં ઓછામાં ઓછું એક વાર તમારું બ્લડ પ્રેશર તપાસરાવવું
ડૉક્ટરને ક્યારે બતાવવું?
તમને સારું લાગતું હોય તો પણ વર્ષમાં એકવાર તમારું બ્લડ પ્રેશર તપાસરાવો. જો ઘરે માપેલું રીડિંગ વારંવાર 140/90 થી વધુ આવે તો તરત જ ડોક્ટરને મળો. છાતીમાં દુખાવો, શરીરના એક ભાગમાં અચાનક નબળાઈ, બોલવામાં તકલીફ, ઉલટી સાથે અસહ્ય માથાનો દુખાવો કે અચાનક શ્વાસ ચડવો — આ લક્ષણોને ઈમરજન્સી (કટોકટી) માની તરત જ હોસ્પિટલ પહોંચો.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
સામાન્ય બ્લડ પ્રેશરનું રીડિંગ કેટલું હોય છે?
મોટાભાગના પુખ્ત વયના લોકો માટે લગભગ 120/80 mmHg સામાન્ય ગણાય છે. જો રીડિંગ સતત 140/90 mmHg કે તેનાથી વધુ આવે, તો તેને સામાન્ય રીતે હાઈ બ્લડ પ્રેશર ગણવામાં આવે છે.
શું મારું રીડિંગ સામાન્ય થઈ જાય પછી હું બીપીની ગોળીઓ બંધ કરી શકું?
ના — તમારા ડોક્ટરની સલાહ વગર બિલકુલ નહીં. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં રીડિંગ એટલા માટે જ સામાન્ય આવ્યું છે કારણ કે દવા કામ કરી રહી છે. તેને બંધ કરવાથી સામાન્ય રીતે પ્રેશર ફરી વધી જાય છે, અને ક્યારેક ખૂબ ઝડપથી વધી શકે છે.
શું હાઈ બ્લડ પ્રેશરથી માથાનો દુખાવો થાય છે?
સામાન્ય રીતે નથી થતો. હાઈ બ્લડ પ્રેશર ધરાવતા મોટાભાગના લોકોને કોઈ પણ લક્ષણો હોતા નથી. માથાનો દુખાવો ફક્ત ત્યારે જ થાય છે જ્યારે પ્રેશર ખૂબ જ વધારે હોય, તેથી તમને કેવું લાગે છે તેના આધારે બ્લડ પ્રેશરનું અનુમાન ન લગાવી શકાય.
દિવસમાં કેટલું મીઠું સુરક્ષિત ગણાય?
વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન (World Health Organization) દિવસમાં 5 ગ્રામથી ઓછું મીઠું ખાવાની સલાહ આપે છે, જે લગભગ એક સપાટ ચમચી જેટલું થાય છે. આમાંથી મોટાભાગનું મીઠું ઉપરથી છાંટવાને બદલે પેકેટવાળા ખોરાક, અથાણાં, પાપડ, ફરસાણ/નમકીન અને હોટેલના ખોરાકમાં છુપાયેલું હોય છે.