આ પાનું મશીન દ્વારા અનુવાદિત છે
આ અનુવાદ હજી કોઈ ડૉક્ટરે તપાસ્યો નથી. અર્થ સાચો હોવો જોઈએ, પણ કંઈ અસ્પષ્ટ કે ખોટું લાગે તો અંગ્રેજી મૂળ વાંચો.
અંગ્રેજી મૂળ વાંચોમાઇગ્રેન એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં મધ્યમથી તીવ્ર માથાનો દુખાવો વારંવાર થાય છે. આ દુખાવો મોટે ભાગે માથાની એક બાજુએ અને કળતર કે ધબકારા સાથે થાય છે, અને સામાન્ય રીતે તેની સાથે ઉબકા આવવા તેમજ પ્રકાશ અને અવાજ અસહ્ય લાગવાની તકલીફ થાય છે.
આ ચિહ્નો દેખાય તો તરત હોસ્પિટલ જાઓ
- અચાનક થતો અતિ તીવ્ર માથાનો દુખાવો જે સેકન્ડોમાં જ અસહ્ય થઈ જાય — 'જીવનનો સૌથી ખરાબ માથાનો દુખાવો'
- તાવ અને ગરદન અકડાઈ જવાની સાથે માથાનો દુખાવો, અથવા શરીર પર ચકમા થવા
- નબળાઈ, બહેરાશ (સુન્નતા), ગભરામણ/મૂંઝવણ અથવા બોલવામાં તકલીફ સાથે માથાનો દુખાવો
- માથામાં ઈજા થયા પછી થતો માથાનો દુખાવો
- 50 વર્ષની ઉંમર પછી પહેલીવાર શરૂ થયેલો અને સતત રહેતો નવો માથાનો દુખાવો
- માથાનો દુખાવો જે સતત તમને ઊંઘમાંથી જગાડી દે અથવા સવારે ઊઠતી વખતે સૌથી વધુ તીવ્ર હોય
- આમાંથી કોઈપણ સંકેત હોય તો તાત્કાલિક ડૉક્ટરી તપાસ કરાવવી જરૂરી છે — આ સામાન્ય માઇગ્રેનના લક્ષણો નથી
In English:
- A sudden, severe headache that reaches maximum intensity within seconds — 'the worst headache of my life'
- Headache with fever and a stiff neck, or with a rash
- Headache with weakness, numbness, confusion or difficulty speaking
- Headache after a head injury
- A new, persistent headache starting after about age 50
- Headache that consistently wakes you from sleep or is worst on waking
- Any of these need urgent medical assessment — they are not typical migraine
ચેતવણીનાં ચિહ્નો અંગ્રેજીમાં પણ બતાવ્યાં છે, જેથી જરૂરી માહિતી ફક્ત અનુવાદ પર આધારિત ન રહે.
પરિચય
માઇગ્રેન એ માત્ર એક સખત માથાનો દુખાવો નથી. તે એક ન્યુરોલોજીકલ (નાડી સંબંધિત) સ્થિતિ છે જેમાં મગજ ફેરફારો પ્રત્યે અસામાન્ય રીતે સંવેદનશીલ હોય છે, અને તેનો હુમલો એક ચોક્કસ પેટર્નમાં થાય છે.
જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો તેનો હુમલો સામાન્ય રીતે 4 કલાકથી 3 દિવસ સુધી ચાલે છે. બે હુમલા વચ્ચેના સમયમાં વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ રહે છે.
માઇગ્રેન ધરાવતા દર ત્રણમાંથી એક વ્યક્તિને 'ઓરા (Aura)' અનુભવાય છે — આ દુખાવો શરૂ થતાં પહેલાં મળતી એક ચેતવણી છે, જેમાં આંખો સામે ઝિગઝેગ રેખાઓ દેખાવી, અંધારા ધબ્બા આવવા કે ચમકારા દેખાવા જેવી તકલીફ થાય છે, જે 1 કલાક સુધી રહી શકે છે.
માઇગ્રેન ખૂબ સામાન્ય છે, ખાસ કરીને મહિલાઓમાં વધુ જોવા મળે છે, અને દુનિયાભરમાં રોજિંદા કામકાજ ખોરવાઈ જવા માટેનું આ એક મુખ્ય કારણ છે. ઘણીવાર તેને 'માત્ર સામાન્ય માથાનો દુખાવો' ગણીને અવગણવામાં આવે છે, જેનાથી યોગ્ય સારવાર મળવામાં મોડું થાય છે.
લક્ષણો
- ધબકારા મારતો કે કળતર થતો માથાનો દુખાવો, મોટે ભાગે માથાની એક બાજુએ, જોકે બંને બાજુ પણ થઈ શકે છે
- હલનચલન કરવાથી, સીડી ચડવાથી કે નીચે નમવાથી વધતો દુખાવો
- ઉબકા આવવા (જીવ ગભરાવો) અને ક્યારેક ઊલટી થવી
- તીવ્ર પ્રકાશ અને મોટો અવાજ બિલકુલ સહન ન થવો; ઘણા લોકોને અંધારા અને શાંત રૂમની જરૂર પડે છે
- ગંધ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા
- કેટલાક લોકોમાં માથાના દુખાવા પહેલાં ઓરા (Aura) થવો — ચમકતી રેખાઓ, અંધારા ધબ્બા, અથવા હાથમાં ઝણઝણાટી पसरવી
- દુખાવો મટ્યા પછી એકાદ દિવસ સુધી થાક અને મગજ ભારે અથવા અસ્પષ્ટ (foggy) લાગવું
કારણ શું છે
- જે વ્યક્તિનું મગજ આનુવંશિક રીતે વધુ સંવેદનશીલ હોય, તેમાં મગજના નસના સિગ્નલો અને રક્તવાહિનીઓમાં થતા ફેરફારો
- તે 'નબળાઈ', 'ગેસ' કે આંખોના તાણને કારણે થતો નથી, જોકે આંખની સમસ્યાઓ અલગ પ્રકારનો માથાનો દુખાવો કરી શકે છે
- માઇગ્રેનના હુમલા ચોક્કસ કારણો (ટ્રિગર્સ)થી થાય છે, જે દરેક વ્યક્તિમાં અલગ અલગ હોઈ શકે છે
કોને વધુ જોખમ છે
- પરિવારમાં માઇગ્રેનની હિસ્ટ્રી (વારસાગત હોવું)
- મહિલા હોવું — હોર્મોન્સમાં થતા ફેરફારો એક સામાન્ય ટ્રિગર છે
- જમવાનું ચૂકવું અને લાંબા સમય સુધી ભૂખ્યા રહેવું
- ખૂબ ઓછી કે અતિશય ઊંઘ લેવી, અને ઊંઘવાનો સમય અનિયમિત હોવો
- માનસિક તણાવ (સ્ટ્રેસ), અને તણાવ દૂર થયા પછીનો સમય
- ડીહાઇડ્રેશન (Dehydration - શરીરમાં પાણીની કમી)
- તીવ્ર કે ચમકતો પ્રકાશ, અને બ્રેક લીધા વગર લાંબા સમય સુધી સ્ક્રીન જોવું
- કેટલાક લોકોમાં ચોક્કસ ખોરાક, દારૂ (Alcohol) કે તીવ્ર ગંધ હુમલાને ટ્રિગર કરે છે
તપાસ અને નિદાન
- તમારા હુમલાની પેટર્ન પરથી નિદાન થાય છે — સામાન્ય રીતે સ્કેન (scan)ની જરૂર હોતી નથી
- કેટલાક અઠવાડિયા સુધી માથાના દુખાવાની ડાયરી રાખવી ખૂબ ઉપયોગી છે: તારીખ, દુખાવો કેટલો સમય ચાલ્યો, તમે શું ખાધું હતું અને કેટલું ઊંઘ્યા હતા, અને કઈ દવા લીધી તે લખો
- મગજનું ઈમેજિંગ (સ્કેન) માત્ર એવા લોકો માટે રાખવામાં આવે છે જેમનામાં ગંભીર ચેતવણીના સંકેતો કે અસામાન્ય પેટર્ન હોય
- તમારા ડૉક્ટર એ પણ તપાસશે કે પેઇનકિલર્સ (Painkillers - દુખાવાની દવાઓ)નો વધુ પડતો ઉપયોગ દુખાવો વધારવામાં ભાગ ભજવે છે કે નહીં
સારવાર
- હુમલાની શરૂઆતમાં જ સારવાર કરો. પહેલું લક્ષણ દેખાતાં જ લેવાયેલી દવા કલાકો પછી લેવાયેલી એ જ દવા કરતાં ઘણું સારું કામ કરે છે.
- સામાન્ય પેઇનકિલર્સ (Painkillers) ઘણા લોકોને રાહત આપે છે. જો તેનાથી રાહત ન મળે, તો માઇગ્રેનની ખાસ દવાઓ જેમ કે ટ્રિપ્ટન્સ (Triptans) ડૉક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શન પર મળે છે.
- ક્યારેક ઉબકા રોકવાની દવાઓ (Anti-sickness medicine) ઉમેરવામાં આવે છે, કારણ કે ઉબકાને લીધે ગોળીઓ પેટમાં ઓગળવામાં કે શોષાવવામાં તકલીફ થઈ શકે છે.
- અંધારો અને શાંત રૂમ, અને જો શક્ય હોય તો ઊંઘી જવું.
- જો તમને વારંવાર હુમલા આવતા હોય, તો રોજ લેવાતી અટકાયતી દવાઓ (preventive medicines) હુમલાની આવૃત્તિ ઘટાડી શકે છે. આ દવાઓ પેઇનકિલર્સ કરતાં અલગ હોય છે અને ડૉક્ટર દ્વારા લખવામાં આવે છે.
- દવાઓના વધુ પડતા ઉપયોગથી થતા માથાના દુખાવાથી સાવધાન રહો — નીચે આપેલો પ્રશ્ન જુઓ.
બચાવ
- નિયમિત સમયે જમો; જમવાનું ચૂકશો નહીં
- વીકએન્ડ (શનિ-રવિ) સહિત ઊંઘવાના અને ઊઠવાના સમય નિયમિત રાખો
- આખા દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી પીઓ
- અંદાજે ખોરાક બંધ કરવાના બદલે ડાયરીની મદદથી તમારા પોતાના ટ્રિગર્સ ઓળખો
- સ્ક્રીન જોતી વખતે વચ્ચે બ્રેક લો અને અતિશય અંજાઈ જતી રોશની અટકાવો
- નિયમિત, હળવી કસરત કરવાથી ઘણા લોકોને માઇગ્રેનના હુમલા ઓછા થાય છે
- માથાના દુખાવા માટે પેઇનકિલર્સ લેવાનું પ્રમાણ મર્યાદિત રાખો
ડૉક્ટરને ક્યારે બતાવવું?
જો માથાનો દુખાવો વારંવાર થતો હોય, રોજિંદા કામ અટકાવતો હોય, અથવા અઠવાડિયામાં બે કરતાં વધુ વખત પેઇનકિલર્સ લેવી પડતી હોય તો ડૉક્ટરને બતાવો. અચાનક થતો અતિ તીવ્ર માથાનો દુખાવો, તાવ અને ગરદનની અકડન સાથે દુખાવો, અથવા નબળાઈ, મૂંઝવણ કે બોલવામાં તકલીફ સાથે દુખાવો થાય તો તાત્કાલિક કટોકટીની સારવાર (urgent care) લો.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
માઇગ્રેન સામાન્ય માથાના દુખાવાથી કેવી રીતે અલગ છે?
ટેન્શન હેડેક (Tension headache) સામાન્ય રીતે માથાની બંને બાજુએ પટ્ટી બાંધી હોય તેવો સતત ખેંચાણવાળો દુખાવો હોય છે અને તમને રોજનું કામ કરવા દે છે. જ્યારે માઇગ્રેન મોટે ભાગે એક બાજુએ અને કળતર/ધબકારા મારતો હોય છે, હલનચલનથી વધે છે, અને તેની સાથે ઉબકા તથા પ્રકાશ-અવાજ અસહ્ય લાગે છે — જે સામાન્ય રીતે તમારું કામ રોકવા મજબૂર કરે છે.
શું બહુ બધી પેઇનકિલર્સ લેવાથી માથાનો દુખાવો થઈ શકે?
હા, આ બહુ સામાન્ય છે અને ઘણીવાર લોકોનું ધ્યાન આના પર નથી જતું. મહિનામાં 10 થી 15 દિવસ કરતાં વધુ વખત માથાના દુખાવાની પેઇનકિલર્સ લેવાથી 'મેડિકેશન-ઓવરયૂઝ હેડેક (Medication-overuse headache)' થઈ શકે છે, જેમાં દવા પોતે જ રોજ માથાનો દુખાવો ચાલુ રાખે છે. આમાંથી બહાર આવવા માટે ડૉક્ટરની સલાહ જરૂરી છે.
શું માઇગ્રેનનો અર્થ એ છે કે મારા મગજમાં કોઈ ગંભીર તકલીફ છે?
ના. માઇગ્રેન એ મગજ સિગ્નલોને કેવી રીતે પ્રોસેસ કરે છે તેની તકલીફ છે, કોઈ ઈજા કે ટ્યુમર (ગાંઠ)ની નિશાની નથી. સામાન્ય માઇગ્રેન ધરાવતા મોટાભાગના લોકોના સ્કેન નોર્મલ આવે છે, તેથી જ નિયમિતપણે સ્કેન કરવામાં આવતા નથી.
શું ઉંમર વધવાની સાથે માઇગ્રેન મટી જશે?
ઘણા લોકો માટે ઉંમર વધવાની સાથે હુમલાની આવૃત્તિ અને તીવ્રતા ઘટી જાય છે. મહિલાઓમાં ઘણીવાર મેનોપોઝ (રજોનિવૃત્તિ) આસપાસ તેમાં ફેરફાર થાય છે. દરેક વ્યક્તિમાં આ સ્થિતિ અલગ-અલગ હોઈ શકે છે.